പുദ്ഗലകര്മണഃ കില പുദ്ഗലദ്രവ്യമേവൈകം കര്തൃ; തദ്വിശേഷാഃ മിഥ്യാത്വാവിരതികഷായയോഗാ ബന്ധസ്യ സാമാന്യഹേതുതയാ ചത്വാരഃ കര്താരഃ . തേ ഏവ വികല്പ്യമാനാ മിഥ്യാദൃഷ്ടയാദിസയോഗകേവല്യന്താസ്ത്രയോദശ കര്താരഃ . അഥൈതേ പുദ്ഗലകര്മവിപാകവികല്പത്വാദത്യന്തമചേതനാഃ സന്തസ്ത്രയോദശ കര്താരഃ കേവലാ ഏവ യദി വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവേന കിംചനാപി പുദ്ഗലകര്മ കുര്യുസ്തദാ കുര്യുരേവ; കിം ജീവസ്യാത്രാപതിതമ് ? അഥായം തര്കഃ — പുദ്ഗലമയമിഥ്യാത്വാദീന് വേദയമാനോ ജീവഃ സ്വയമേവ മിഥ്യാദൃഷ്ടിര്ഭൂത്വാ പുദ്ഗലകര്മ കരോതി . സ കിലാവിവേകഃ, യതോ ന ഖല്വാത്മാ ഭാവ്യഭാവകഭാവാഭാവാത് പുദ്ഗലദ്രവ്യമയമിഥ്യാത്വാദി- വേദകോപി, കഥം പുനഃ പുദ്ഗലകര്മണഃ കര്താ നാമ ? അഥൈതദായാതമ് — യതഃ പുദ്ഗലദ്രവ്യമയാനാം ചതുര്ണാം സാമാന്യപ്രത്യയാനാം വികല്പാസ്ത്രയോദശ വിശേഷപ്രത്യയാ ഗുണശബ്ദവാച്യാഃ കേവലാ ഏവ കുര്വന്തി കര്മാണി, തതഃ പുദ്ഗലകര്മണാമകര്താ ജീവോ, ഗുണാ ഏവ തത്കര്താരഃ . തേ തു പുദ്ഗലദ്രവ്യമേവ . തതഃ സ്ഥിതം പുദ്ഗലകര്മണഃ പുദ്ഗലദ്രവ്യമേവൈകം കര്തൃ .
ടീകാ : — വാസ്തവമേം പുദ്ഗലകര്മകാ, പുദ്ഗലദ്രവ്യ ഹീ ഏക കര്താ ഹൈ; ഉസകേ വിശേഷ — മിഥ്യാത്വ, അവിരതി, കഷായ ഔര യോഗ ബന്ധകേ സാമാന്യ ഹേതു ഹോനേസേ ചാര കര്താ ഹൈം; വേ ഹീ ഭേദരൂപ കിയേ ജാനേ പര (അര്ഥാത് ഉന്ഹീം കേ ഭേദ കരനേ പര), മിഥ്യാദൃഷ്ടിസേ ലേകര സയോഗകേവലീ പര്യംത തേരഹ കര്താ ഹൈ . അബ, ജോ പുദ്ഗലകര്മകേ വിപാകകേ പ്രകാര ഹോനേസേ അത്യന്ത അചേതന ഹൈം ഐസേ തേരഹ കര്താ ഹീ കേവല വ്യാപ്യവ്യാപകഭാവസേ യദി കുഛ ഭീ പുദ്ഗലകര്മകോ കരേം തോ ഭലേ കരേം; ഇസമേം ജീവകാ ക്യാ ആയാ ? (കുഛ ഭീ നഹീം .) യഹാ യഹ തര്ക ഹൈ കി ‘‘പുദ്ഗലമയ മിഥ്യാത്വാദികോ ഭോഗതാ ഹുആ ജീവ സ്വയം ഹീ മിഥ്യാദൃഷ്ടി ഹോകര പുദ്ഗലകര്മകോ കരതാ ഹൈ’’ . (ഇസകാ സമാധാന യഹ ഹൈ കി : — ) യഹ തര്ക വാസ്തവമേം അവിവേക ഹൈ, ക്യോംകി ഭാവ്യഭാവകഭാവകാ അഭാവ ഹോനേസേ ആത്മാ നിശ്ചയസേ പുദ്ഗലദ്രവ്യമയ മിഥ്യാത്വാദികാ ഭോക്താ ഭീ നഹീം ഹൈ, തബ ഫി ര പുദ്ഗലകര്മകാ കര്താ കൈസേ ഹോ സകതാ ഹൈ ? ഇസലിയേ യഹ സിദ്ധ ഹുആ കി — ജോ പുദ്ഗലദ്രവ്യമയ ചാര സാമാന്യപ്രത്യയോംകേ ഭേദരൂപ തേരഹ വിശേഷപ്രത്യയ ഹൈം ജോ കി ‘ഗുണ’ ശബ്ദസേ (ഗുണസ്ഥാന നാമസേ) കഹേ ജാതേ ഹൈം വേ ഹീ മാത്ര കര്മോംകോ കരതേ ഹൈം, ഇസലിയേ ജീവ പുദഗലകര്മോംകാ അകര്താ ഹൈ, കിന്തു ‘ഗുണ’ ഹീ ഉനകേ കര്താ ഹൈം; ഔര വേ ‘ഗുണ’ തോ പുദ്ഗലദ്രവ്യ ഹീ ഹൈം; ഇസസേ യഹ സിദ്ധ ഹുആ കി പുദ്ഗലകര്മകാ, പുദ്ഗലദ്രവ്യ ഹീ ഏക കര്താ ഹൈ .
ഭാവാര്ഥ : — ശാസ്ത്രോംമേം പ്രത്യയോംകോ ബന്ധകാ കര്താ കഹാ ഗയാ ഹൈ . ഗുണസ്ഥാന ഭീ വിശേഷ പ്രത്യയ ഹീ ഹൈം, ഇസലിയേ യേ ഗുണസ്ഥാന ബന്ധകേ കര്താ ഹൈം അര്ഥാത് പുദ്ഗലകര്മകേ കര്താ ഹൈം . ഔര മിഥ്യാത്വാദി സാമാന്യ പ്രത്യയ യാ ഗുണസ്ഥാനരൂപ വിശേഷ പ്രത്യയ അചേതന പുദ്ഗലദ്രവ്യമയ ഹീ ഹൈം; ഇസസേ യഹ സിദ്ധ ഹുആ കി പുദ്ഗലദ്രവ്യ ഹീ പുദ്ഗലകര്മകാ കര്താ ഹൈ, ജീവ നഹീം . ജീവകോ പുദ്ഗലകര്മകാ കര്താ മാനനാ അജ്ഞാന ഹൈ ..൧൦൯ സേ ൧൧൨..