യദി യഥാ ജീവസ്യ തന്മയത്വാജ്ജീവാദനന്യ ഉപയോഗസ്തഥാ ജഡഃ ക്രോധോപ്യനന്യ ഏവേതി പ്രതിപത്തിസ്തദാ ചിദ്രൂപജഡയോരനന്യത്വാജ്ജീവസ്യോപയോഗമയത്വവജ്ജഡക്രോധമയത്വാപത്തിഃ . തഥാ സതി തു യ ഏവ ജീവഃ സ ഏവാജീവ ഇതി ദ്രവ്യാന്തരലുപ്തിഃ . ഏവം പ്രത്യയനോകര്മകര്മണാമപി ജീവാദനന്യത്വപ്രതിപത്താവയമേവ ദോഷഃ . അഥൈതദ്ദോഷഭയാദന്യ ഏവോപയോഗാത്മാ ജീവോന്യ ഏവ ജഡസ്വഭാവഃ ക്രോധഃ ഇത്യഭ്യുപഗമഃ, തര്ഹി യഥോപയോഗാത്മനോ ജീവാദന്യോ ജഡസ്വഭാവഃ ക്രോധഃ തഥാ പ്രത്യയനോകര്മകര്മാണ്യപ്യന്യാന്യേവ, ജഡ- സ്വഭാവത്വാവിശേഷാത് . നാസ്തി ജീവപ്രത്യയയോരേകത്വമ് . അനന്യത്വ [ആപന്നമ് ] ആ ഗയാ . [ഏവമ് ച ] ഔര ഐസാ ഹോനേ പര, [ഇഹ ] ഇസ ജഗതമേം [യഃ തു ] ജോ [ജീവഃ ] ജീവ ഹൈ [സഃ ഏവ തു ] വഹീ [നിയമതഃ ] നിയമസേ [തഥാ ] ഉസീപ്രകാര [അജീവഃ ] അജീവ സിദ്ധ ഹുആ; (ദോനോംകേ അനന്യത്വ ഹോനേമേം യഹ ദോഷ ആയാ;) [പ്രത്യയനോകര്മകര്മണാമ് ] പ്രത്യയ, നോകര്മ ഔര കര്മകേ [ഏകത്വേ ] ഏകത്വമേം അര്ഥാത് അനന്യത്വമേം ഭീ [അയമ് ദോഷഃ ] യഹീ ദോഷ ആതാ ഹൈ . [അഥ ] അബ യദി (ഇസ ദോഷകേ ഭയസേ) [തേ ] തേരേ മതമേം [ക്രോധഃ ] ക്രോധ [അന്യഃ ] അന്യ ഹൈ ഔര [ഉപയോഗാത്മകഃ ] ഉപയോഗസ്വരൂപ [ചേതയിതാ ] ആത്മാ [അന്യഃ ] അന്യ [ഭവതി ] ഹൈ, തോ [യഥാ ക്രോധഃ ] ജൈസേ ക്രോധ ഹൈ [തഥാ ] വൈസേ ഹീ [പ്രത്യയാഃ ] പ്രത്യയ, [കര്മ ] കര്മ ഔര [നോകര്മ അപി ] നോകര്മ ഭീ [അന്യത് ] ആത്മാസേ അന്യ ഹീ ഹൈം .
ടീകാ : — ജൈസേ ജീവകേ ഉപയോഗമയത്വകേ കാരണ ജീവസേ ഉപയോഗ അനന്യ (അഭിന്ന) ഹൈ ഉസീപ്രകാര ജഡ ക്രോധ ഭീ അനന്യ ഹീ ഹൈ യദി ഐസീ ൧പ്രതിപത്തി കീ ജായേ, തോ ൨ചിദ്രൂപ ഔര ജഡകേ അനന്യത്വകേ കാരണ ജീവകോ ഉപയോഗമയതാകീ ഭാ തി ജഡ ക്രോധമയതാ ഭീ ആ ജായേഗീ . ഔര ഐസാ ഹോനേസേ തോ ജോ ജീവ ഹൈ വഹീ അജീവ സിദ്ധ ഹോഗാ, — ഇസപ്രകാര അന്യ ദ്രവ്യകാ ലോപ ഹോ ജായേഗാ . ഇസീപ്രകാര പ്രത്യയ, നോകര്മ ഔര കര്മ ഭീ ജീവസേ അനന്യ ഹൈം ഐസീ പ്രതിപത്തിമേം ഭീ യഹീ ദോഷ ആതാ ഹൈ . അബ യദി ഇസ ദോഷകേ ഭയസേ യഹ സ്വീകാര കിയാ ജായേ കി ഉപയോഗാത്മക ജീവ അന്യ ഹീ ഹൈ ഔര ജഡസ്വഭാവ ക്രോധ അന്യ ഹീ ഹൈ, തോ ജൈസേ ഉപയോഗാത്മക ജീവസേ ജഡസ്വഭാവ ക്രോധ അന്യ ഹൈ ഉസീപ്രകാര പ്രത്യയ, നോകര്മ ഔര കര്മ ഭീ അന്യ ഹീ ഹൈം, ക്യോംകി ഉനകേ ജഡ സ്വഭാവത്വമേം അന്തര നഹീം ഹൈ (അര്ഥാത് ജൈസേ ക്രോധ ജഡ ഹൈ ഉസീപ്രകാര പ്രത്യയ, നോകര്മ ഔര കര്മ ഭീ ജഡ ഹൈം) . ഇസപ്രകാര ജീവ ഔര പ്രത്യയമേം ഏകത്വ നഹീം ഹൈ .
ഭാവാര്ഥ : — മിഥ്യാത്വാദി ആസ്രവ തോ ജഡസ്വഭാവ ഹൈം ഔര ജീവ ചേതനസ്വഭാവ ഹൈ . യദി ജഡ ഔര ചേതന ഏക ഹോ ജായേം തോ ഭിന്ന ദ്രവ്യോംകേ ലോപ ഹോനേകാ മഹാ ദോഷ ആതാ ഹൈ . ഇസലിയേ നിശ്ചയനയകാ യഹ സിദ്ധാന്ത ഹൈ കി ആസ്രവ ഔര ആത്മാമേം ഏകത്വ നഹീം ഹൈ ..൧൧൩ സേ ൧൧൫..
൧ പ്രതിപത്തി = പ്രതീതി; പ്രതിപാദന . ൨ ചിദ്രൂപ = ജീവ .