യദി കര്മണി സ്വയമബദ്ധഃ സന് ജീവഃ ക്രോധാദിഭാവേന സ്വയമേവ ന പരിണമേത തദാ സ കിലാപരിണാമ്യേവ സ്യാത് . തഥാ സതി സംസാരാഭാവഃ . അഥ പുദ്ഗലകര്മ ക്രോധാദി ജീവം ക്രോധാദിഭാവേന പരിണാമയതി തതോ ന സംസാരാഭാവ ഇതി തര്കഃ . കിം സ്വയമപരിണമമാനം പരിണമമാനം വാ പുദ്ഗലകര്മ ക്രോധാദി ജീവം ക്രോധാദിഭാവേന പരിണാമയേത് ? ന താവത്സ്വയമപരിണമമാനഃ പരേണ പരിണമയിതും പാര്യേത; ന ഹി സ്വതോസതീ ശക്തിഃ കര്തുമന്യേന പാര്യതേ . സ്വയം പരിണമമാനസ്തു ന പരം പരിണമയിതാരമപേക്ഷേത; ന ഹി വസ്തുശക്തയഃ പരമപേക്ഷന്തേ . തതോ ജീവഃ പരിണാമസ്വഭാവഃ സ്വയമേവാസ്തു . തഥാ സതി ഗരുഡ- ധ്യാനപരിണതഃ സാധകഃ സ്വയം ഗരുഡ ഇവാജ്ഞാനസ്വഭാവക്രോധാദിപരിണതോപയോഗഃ സ ഏവ സ്വയം ക്രോധാദിഃ സ്യാത് . ഇതി സിദ്ധം ജീവസ്യ പരിണാമസ്വഭാവത്വമ് . അപനേ ആപ [ക്രോധഭാവേന ] ക്രോധഭാവസേ [പരിണമതേ ] പരിണമതാ ഹൈ [ഏഷാ തേ ബുദ്ധിഃ ] ഐസീ തേരീ ബുദ്ധി ഹോ, തോ [ക്രോധഃ ] ക്രോധ [ജീവം ] ജീവകോ [ക്രോധത്വമ് ] ക്രോധരൂപ [പരിണാമയതി ] പരിണമന കരാതാ ഹൈ [ഇതി ] യഹ കഥന [മിഥ്യാ ] മിഥ്യാ സിദ്ധ ഹോതാ ഹൈ .
ഇസലിയേ യഹ സിദ്ധാന്ത ഹൈ കി [ക്രോധോപയുക്തഃ ] ക്രോധമേം ഉപയുക്ത (അര്ഥാത് ജിസകാ ഉപയോഗ ക്രോധാകാര പരിണമിത ഹുആ ഹൈ ഐസാ) [ആത്മാ ] ആത്മാ [ക്രോധഃ ] ക്രോധ ഹീ ഹൈ, [മാനോപയുക്തഃ ] മാനമേം ഉപയുക്ത ആത്മാ [മാനഃ ഏവ ] മാന ഹീ ഹൈ, [മായോപയുക്തഃ ] മായാമേം ഉപയുക്ത ആത്മാ [മായാ ] മായാ ഹൈ [ച ] ഔര [ലോഭോപയുക്തഃ ] ലോഭമേം ഉപയുക്ത ആത്മാ [ലോഭഃ ] ലോഭ [ഭവതി ] ഹൈ .
ടീകാ : — യദി ജീവ കര്മമേം സ്വയം ന ബ ധതാ ഹുആ ക്രോധാദിഭാവസേ സ്വയമേവ നഹീം പരിണമതാ ഹോ, തോ വഹ വാസ്തവമേം അപരിണാമീ ഹീ സിദ്ധ ഹോഗാ . ഐസാ ഹോനേസേ സംസാരകാ അഭാവ ഹോഗാ . യദി യഹാ യഹ തര്ക ഉപസ്ഥിത കിയാ ജായേ കി ‘‘പുദ്ഗലകര്മ ജോ ക്രോധാദിക ഹൈ വഹ ജീവകോ ക്രോധാദിഭാവരൂപ പരിണമാതാ ഹൈ, ഇസലിയേ സംസാരകാ അഭാവ നഹീം ഹോതാ’’, തോ ഉസകാ നിരാകരണ ദോ പക്ഷ ലേകര ഇസപ്രകാര കിയാ ജാതാ ഹൈ കി — പുദ്ഗലകര്മ ക്രോധാദിക ഹൈ വഹ സ്വയം അപരിണമതേ ഹുഏ ജീവകോ ക്രോധാദിഭാവരൂപ പരിണമാതാ ഹൈ, യാ സ്വയം പരിണതേ ഹുഏകോ ? പ്രഥമ, സ്വയം അപരിണമതേ ഹുഏകോ പരകേ ദ്വാരാ നഹീം പരിണമായാ ജാ സകതാ; ക്യോംകി (വസ്തുമേം) ജോ ശക്തി സ്വതഃ ന ഹോ ഉസേ അന്യ കോഈ നഹീം കര സകതാ . ഔര സ്വയം പരിണമതേ ഹുഏകോ തോ അന്യ പരിണമാനേവാലേകീ അപേക്ഷാ നഹീം ഹോതീ; ക്യോംകി വസ്തുകീ ശക്തിയാ പരകീ അപേക്ഷാ നഹീം രഖതീ . (ഇസപ്രകാര ദോനോം പക്ഷ അസത്യ ഹൈം .) ഇസലിയേ ജീവ പരിണമനസ്വഭാവവാലാ സ്വയമേവ ഹോ . ഐസാ ഹോനേസേ, ജൈസേ ഗരുഡകേ ധ്യാനരൂപ പരിണമിത മംത്രസാധക സ്വയം ഗരുഡ ഹൈ ഉസീപ്രകാര, അജ്ഞാനസ്വഭാവവാലേ ക്രോധാദിരൂപ ജിസകാ ഉപയോഗ പരിണമിത ഹുആ ഹൈ ഐസാ ജീവ ഹീ സ്വയം ക്രോധാദി ഹൈ . ഇസപ്രകാര ജീവകാ പരിണാമസ്വഭാവത്വ സിദ്ധ ഹുആ .
ഭാവാര്ഥ : — ജീവ പരിണാമസ്വഭാവ ഹൈ . ജബ അപനാ ഉപയോഗ ക്രോധാദിരൂപ പരിണമതാ ഹൈ തബ സ്വയം ക്രോധാദിരൂപ ഹീ ഹോതാ ഹൈ ഐസാ ജാനനാ ..൧൨൧ സേ ൧൨൫..