ദ്വന്ദ്വം വിപ്രതിഷിധ്യതേ യദി തദാ കാ കര്തൃകര്മസ്ഥിതിഃ .
ര്നേപഥ്യേ ബത നാനടീതി രഭസാ മോഹസ്തഥാപ്യേഷ കിമ് ..൯൮..
ജ്ഞാനം ജ്ഞാനം ഭവതി ച യഥാ പുദ്ഗലഃ പുദ്ഗലോപി .
ശ്ചിച്ഛക്തീനാം നികരഭരതോത്യന്തഗമ്ഭീരമേതത് ..൯൯..
പുനഃ ഇസീ ബാതകോ ദൃഢ കരതേ ഹൈം : —
ശ്ലോകാര്ഥ : — [കര്താ കര്മണി നാസ്തി, കര്മ തത് അപി നിയതം കര്തരി നാസ്തി ] നിശ്ചയസേ ന തോ കര്താ കര്മമേം ഹൈ, ഔര ന കര്മ കര്താമേം ഹീ ഹൈ — [യദി ദ്വന്ദ്വം വിപ്രതിഷിധ്യതേ ] യദി ഇസപ്രകാര പരസ്പര ദോനോംകാ നിഷേധ കിയാ ജായേ [തദാ കര്തൃകര്മസ്ഥിതിഃ കാ ] തോ കര്താ-കര്മകീ ക്യാ സ്ഥിതി ഹോഗീ ? (അര്ഥാത് ജീവ-പുദ്ഗലകേ കര്താകര്മപന കദാപി നഹീം ഹോ സകേഗാ .) [ജ്ഞാതാ ജ്ഞാതരി, കര്മ സദാ കര്മണി ] ഇസപ്രകാര ജ്ഞാതാ സദാ ജ്ഞാതാമേം ഹീ ഹൈ ഔര കര്മ സദാ കര്മമേം ഹീ ഹൈ [ ഇതി വസ്തുസ്ഥിതിഃ വ്യക്താ ] ഐസീ വസ്തുസ്ഥിതി പ്രഗട ഹൈ [തഥാപി ബത ] തഥാപി അരേ ! [നേപഥ്യേ ഏഷഃ മോഹഃ കിമ് രഭസാ നാനടീതി ] നേപഥ്യമേം യഹ മോഹ ക്യോം അത്യന്ത വേഗപൂര്വക നാച രഹാ ഹൈ ? (ഇസപ്രകാര ആചാര്യകോ ഖേദ ഔര ആശ്ചര്യ ഹോതാ ഹൈ .)
ഭാവാര്ഥ : — കര്മ തോ പുദ്ഗല ഹൈ, ജീവകോ ഉസകാ കര്താ കഹനാ അസത്യ ഹൈ . ഉന ദോനോംമേം അത്യന്ത ഭേദ ഹൈ, ന തോ ജീവ പുദ്ഗലമേം ഹൈ ഔര ന പുദ്ഗല ജീവമേം; തബ ഫി ര ഉനമേം കര്താകര്മഭാവ കൈസേ ഹോ സകതാ ഹൈ ? ഇസലിയേ ജീവ തോ ജ്ഞാതാ ഹൈ സോ ജ്ഞാതാ ഹീ ഹൈ, വഹ പുദ്ഗലകര്മോംകാ കര്താ നഹീം ഹൈ; ഔര പുദ്ഗലകര്മ ഹൈം വേ പുദ്ഗല ഹീ ഹൈം, ജ്ഞാതാകാ കര്മ നഹീം ഹൈം . ആചാര്യദേവനേ ഖേദപൂര്വക കഹാ ഹൈ കി — ഇസപ്രകാര പ്രഗട ഭിന്ന ദ്രവ്യ ഹൈം തഥാപി ‘മൈം കര്താ ഹൂ ഔര യഹ പുദ്ഗല മേരാ കര്മ ഹൈ’ ഇസപ്രകാര അജ്ഞാനീകാ യഹ മോഹ ( – അജ്ഞാന) ക്യോം നാച രഹാ ഹൈ ? ൯൮.
അബ യഹ കഹതേ ഹൈം കി, അഥവാ യദി മോഹ നാചതാ ഹൈ തോ ഭലേ നാചേ, തഥാപി വസ്തുസ്വരൂപ തോ ജൈസാ ഹൈ വൈസാ ഹീ ഹൈ : —