തദായതനമേവ സാ കില നിരര്ഗലാ വ്യാപൃതിഃ .
ദ്വയം ന ഹി വിരുധ്യതേ കിമു കരോതി ജാനാതി ച ..൧൬൬..
ജാനാത്യയം ന ഖലു തത്കില കര്മരാഗഃ .
ര്മിഥ്യാദ്രശഃ സ നിയതം സ ച ബന്ധഹേതുഃ ..൧൬൭..
അബ ഉപരോക്ത ഭാവാര്ഥമേം കഥിത ആശയകോ പ്രഗട കരനേകേ ലിഏ, കാവ്യ കഹതേ ഹൈം : —
ശ്ലോകാര്ഥ : — [തഥാപി ] തഥാപി (അര്ഥാത് ലോക ആദി കാരണോംസേ ബന്ധ നഹീം കഹാ ഔര രാഗാദിക സേ ഹീ ബന്ധ ക ഹാ ഹൈ തഥാപി) [ജ്ഞാനിനാം നിരര്ഗലം ചരിതുമ് ന ഇഷ്യതേ ] ജ്ഞാനിയോംകോ നിരര്ഗല (സ്വച്ഛന്ദതാപൂര്വക) പ്രവര്തനാ യോഗ്യ നഹീം ഹൈ, [സാ നിരര്ഗലാ വ്യാപൃതിഃ കില തദ്-ആയതനമ് ഏവ ] ക്യോംകി വഹ നിരര്ഗല പ്രവര്തന വാസ്തവമേം ബന്ധകാ ഹീ സ്ഥാന ഹൈ . [ജ്ഞാനിനാം അകാമ-കൃത-കര്മ തത് അകാരണമ് മതമ് ] ജ്ഞാനിയോംകേ വാ ഛാരഹിത കര്മ (കാര്യ) ഹോതാ ഹൈ വഹ ബന്ധകാ കാരണ നഹീം ക ഹാ, ക്യോംകി [ജാനാതി ച കരോതി ] ജാനതാ ഭീ ഹൈ ഔര (ക ര്മകോ ) ക രതാ ഭീ ഹൈ — [ദ്വയം കിമു ന ഹി വിരുധ്യതേ ] യഹ ദോനോം ക്രിയാഏ ക്യാ വിരോധരൂപ നഹീം ഹൈം ? (ക രനാ ഔര ജാനനാ നിശ്ചയസേ വിരോധരൂപ ഹീ ഹൈ .)
ഭാവാര്ഥ : — പഹലേ കാവ്യമേം ലോക ആദികോ ബന്ധകാ കാരണ നഹീം കഹാ, ഇസലിഏ വഹാ യഹ നഹീം സമഝനാ ചാഹിഏ കി ബാഹ്യവ്യവഹാരപ്രവൃത്തികാ ബന്ധകേ കാരണോംമേം സര്വഥാ ഹീ നിഷേധ കിയാ ഹൈ; ബാഹ്യവ്യവഹാരപ്രവൃത്തി രാഗാദി പരിണാമകീ — ബന്ധകേ കാരണകീ — നിമിത്തഭൂത ഹൈ, ഉസ നിമിത്തകാ യഹാ നിഷേധ നഹീം സമഝനാ ചാഹിഏ . ജ്ഞാനിയോംകേ അബുദ്ധിപൂര്വക — വാ ഛാ രഹിത — പ്രവൃത്തി ഹോതീ ഹൈ, ഇസലിയേ ബന്ധ നഹീം കഹാ ഹൈ, ഉന്ഹേം കഹീം സ്വച്ഛന്ദ ഹോകര പ്രവര്തനേകോ നഹീം ക ഹാ ഹൈ; ക്യോംകി മര്യാദാ രഹിത (നിരംകുശ) പ്രവര്തനാ തോ ബന്ധകാ ഹീ കാരണ ഹൈ . ജാനനേമേം ഔര കരനേമേം തോ പരസ്പര വിരോധ ഹൈ; ജ്ഞാതാ രഹേഗാ തോ ബന്ധ നഹീം ഹോഗാ, കര്താ ഹോഗാ തോ അവശ്യ ബന്ധ ഹോഗാ .൧൬൬.
‘‘ജോ ജാനതാ ഹൈ സോ കരതാ നഹീം ഔര ജോ കരതാ ഹൈ സോ ജാനതാ നഹീം; കരനാ തോ കര്മകാ രാഗ ഹൈ, ഔര ജോ രാഗ ഹൈ സോ അജ്ഞാന ഹൈ തഥാ അജ്ഞാന ബന്ധകാ കാരണ ഹൈ .’’ — ഇസ അര്ഥകാ കാവ്യ കഹതേ ഹൈം : —