മരണം ഹി താവജ്ജീവാനാം സ്വായുഃകര്മക്ഷയേണൈവ, തദഭാവേ തസ്യ ഭാവയിതുമശക്യത്വാത്; സ്വായുഃകര്മ ച നാന്യേനാന്യസ്യ ഹര്തും ശക്യം, തസ്യ സ്വോപഭോഗേനൈവ ക്ഷീയമാണത്വാത്; തതോ ന കഥംചനാപി അന്യോന്യസ്യ മരണം കുര്യാത് . തതോ ഹിനസ്മി, ഹിംസ്യേ ചേത്യധ്യവസായോ ധ്രുവമജ്ഞാനമ് .
ജീവനാധ്യവസായസ്യ തദ്വിപക്ഷസ്യ കാ വാര്തേതി ചേത് — [ജിനവരൈഃ ] ജിനവരോംനേ [പ്രജ്ഞപ്തമ് ] ക ഹാ ഹൈ; പര ജീവ [തവ ആയുഃ ] തേരേ ആയുക ര്മകോ തോ [ന ഹരന്തി ] ഹരതേ നഹീം ഹൈം, [തൈഃ ] തോ ഉന്ഹോംനേ [തേ മരണം ] തേരാ മരണ [കഥം ] കൈസേ [കൃതം ] കിയാ ?
ടീകാ : — പ്രഥമ തോ, ജീവോംകാ മരണ വാസ്തവമേം അപനേ ആയുകര്മകേ ക്ഷയസേ ഹീ ഹോതാ ഹൈ, ക്യോംകി അപനേ ആയുകര്മകേ ക്ഷയകേ അഭാവമേം മരണ ഹോനാ അശക്യ ഹൈ; ഔര ദൂസരേസേ ദൂസരേകാ സ്വ- ആയുകര്മ ഹരണ നഹീം കിയാ ജാ സകതാ, ക്യോംകി വഹ (സ്വ-ആയുകര്മ) അപനേ ഉപഭോഗസേ ഹീ ക്ഷയകോ പ്രാപ്ത ഹോതാ ഹൈ; ഇസലിയേ കിസീ ഭീ പ്രകാരസേ കോഈ ദൂസരാ കിസീ ദൂസരേകാ മരണ നഹീം കര സകതാ . ഇസലിയേ ‘മൈം പര ജീവോംകോ മാരതാ ഹൂ , ഔര പര ജീവ മുഝേ മാരതേ ഹൈം’ ഐസാ അധ്യവസായ ധ്രുവരൂപസേ ( – നിയമസേ) അജ്ഞാന ഹൈ .
ഭാവാര്ഥ : — ജീവകീ ജോ മാന്യതാ ഹോ തദനുസാര ജഗതമേം നഹീം ബനതാ ഹോ, തോ വഹ മാന്യതാ അജ്ഞാന ഹൈ . അപനേ ദ്വാരാ ദൂസരേകാ തഥാ ദൂസരേസേ അപനാ മരണ നഹീം കിയാ ജാ സകതാ, തഥാപി യഹ പ്രാണീ വ്യര്ഥ ഹീ ഐസാ മാനതാ ഹൈ സോ അജ്ഞാന ഹൈ . യഹ കഥന നിശ്ചയനയകീ പ്രധാനതാസേ ഹൈ .
വ്യവഹാര ഇസപ്രകാര ഹൈ : — പരസ്പര നിമിത്ത-നൈമിത്തികഭാവസേ പര്യായകാ ജോ ഉത്പാദ-വ്യയ ഹോ ഉസേ ജന്മ-മരണ കഹാ ജാതാ ഹൈ; വഹാ ജിസകേ നിമിത്തസേ മരണ ( – പര്യായകാ വ്യയ) ഹോ ഉസകേ സമ്ബന്ധമേം യഹ കഹാ ജാതാ ഹൈ കി ‘ഇസനേ ഇസേ മാരാ’, യഹ വ്യവഹാര ഹൈ .
യഹാ ഐസാ നഹീം സമഝനാ കി വ്യവഹാരകാ സര്വഥാ നിഷേധ ഹൈ . ജോ നിശ്ചയകോ നഹീം ജാനതേ, ഉനകാ അജ്ഞാന മിടാനേകേ ലിഏ യഹാ കഥന കിയാ ഹൈ . ഉസേ ജാനനേകേ ബാദ ദോനോം നയോംകോ അവിരോധരൂപസേ ജാനകര യഥായോഗ്യ നയ മാനനാ ചാഹിഏ ..൨൪൮ സേ ൨൪൯..
അബ പുനഃ പ്രശ്ന ഹോതാ ഹൈ കി ‘‘(മരണകാ അധ്യവസായ അജ്ഞാന ഹൈ യഹ കഹാ സോ ജാന ലിയാ; കിന്തു അബ) മരണകേ അധ്യവസായകാ പ്രതിപക്ഷീ ജോ ജീവനകാ അധ്യവസായ ഹൈ ഉസകാ ക്യാ ഹാല ഹൈ ?’’ ഉസകാ ഉത്തര കഹതേ ഹൈം : —
൩൮൦