സുഖദുഃഖേ ഹി താവജ്ജീവാനാം സ്വകര്മോദയേനൈവ, തദഭാവേ തയോര്ഭവിതുമശക്യത്വാത്; സ്വകര്മ ച നാന്യേ- നാന്യസ്യ ദാതും ശക്യം, തസ്യ സ്വപരിണാമേനൈവോപാര്ജ്യമാണത്വാത്; തതോ ന കഥംചനാപി അന്യോന്യസ്യ സുഖ- ദുഃഖേ കുര്യാത് . അതഃ സുഖിതദുഃഖിതാന് കരോമി, സുഖിതദുഃഖിതഃ ക്രിയേ ചേത്യധ്യവസായോ ധ്രുവമജ്ഞാനമ് .
കര്മോദയാന്മരണജീവിതദുഃഖസൌഖ്യമ് .
കുര്യാത്പുമാന്മരണജീവിതദുഃഖസൌഖ്യമ് ..൧൬൮..
തോ (ഹേ ഭാഈ !) [തൈഃ ] ഉന്ഹോംനേ [ദുഃഖിതഃ ] തുഝകോ ദുഃഖീ [കഥം കൃതഃ അസി ] കൈസേ കിയാ ?
[യദി ] യദി [സര്വേ ജീവാഃ ] സഭീ ജീവ [കര്മോദയേന ] ക ര്മകേ ഉദയസേ [ദുഃഖിതസുഖിതാഃ ] ദുഃഖീ-സുഖീ [ഭവന്തി ] ഹോതേ ഹൈം, [ച ] ഔര വേ [തവ ] തുഝേ [കര്മ ] ക ര്മ തോ [ന ദദതി ] നഹീം ദേതേ, തോ (ഹേ ഭാഈ !) [തൈഃ ] ഉന്ഹോംനേ [ത്വം ] തുഝകോ [സുഖിതഃ ] സുഖീ [കഥം കൃതഃ ] കൈസേ കിയാ ?
ടീകാ : — പ്രഥമ തോ, ജീവോംകോ സുഖ-ദുഃഖ വാസ്തവമേം അപനേ കര്മോദയസേ ഹീ ഹോതാ ഹൈ, ക്യോംകി അപനേ കര്മോദയകേ അഭാവമേം സുഖ-ദുഃഖ ഹോനാ അശക്യ ഹൈ; ഔര അപനാ കര്മ ദൂസരേ ദ്വാരാ ദൂസരേകോ നഹീം ദിയാ ജാ സകതാ, ക്യോംകി വഹ (അപനാ കര്മ) അപനേ പരിണാമസേ ഹീ ഉപാര്ജിത ഹോതാ ഹൈ; ഇസലിയേ കിസീ ഭീ പ്രകാരസേ ദൂസരാ ദൂസരേകോ സുഖ-ദുഃഖ നഹീം കര സകതാ . ഇസലിയേ യഹ അധ്യവസായ ധ്രുവരൂപസേ അജ്ഞാന ഹൈ കി ‘മൈം പര ജീവോംകോ സുഖീ-ദുഃഖീ കരതാ ഹൂ ഔര പര ജീവ മുഝേ സുഖീ-ദുഃഖീ കരതേ ഹൈം’ .
ഭാവാര്ഥ : — ജീവകാ ജൈസാ ആശയ ഹോ തദനുസാര ജഗതമേം കാര്യ ന ഹോതേ ഹോം തോ വഹ ആശയ അജ്ഞാന ഹൈ . ഇസലിയേ, സഭീ ജീവ അപനേ അപനേ കര്മോദയസേ സുഖീ-ദുഃഖീ ഹോതേ ഹൈം, വഹാ യഹ മാനനാ കി ‘മൈം പരകോ സുഖീ-ദുഃഖീ കരതാ ഹൂ ഔര പര മുഝേ സുഖീ-ദുഃഖീ കരതാ ഹൈ’, സോ അജ്ഞാന ഹൈ . നിമിത്ത -നൈമിത്തികഭാവകേ ആശ്രയസേ (കിസീകോ കിസീകേ) സുഖ-ദുഃഖകാ കരനേവാലാ കഹനാ സോ വ്യവഹാര ഹൈ; ജോ കി നിശ്ചയകീ ദൃഷ്ടിമേം ഗൌണ ഹൈ ..൨൫൪ സേ ൨൫൬..
അബ ഇസ അര്ഥകാ കലശരൂപ കാവ്യ കഹതേ ഹൈം : —
ശ്ലോകാര്ഥ : — [ഇഹ ] ഇസ ജഗതമേം [മരണ-ജീവിത-ദുഃഖ-സൌഖ്യമ് ] ജീവോംകേ മരണ, ജീവിത, ദുഃഖ, സുഖ — [സര്വം സദൈവ നിയതം സ്വകീയ-കര്മോദയാത് ഭവതി ] സബ സദൈവ നിയമസേ ( – നിശ്ചിതരൂപസേ) അപനേ ക ര്മോദയസേ ഹോതാ ഹൈ; [പരഃ പുമാന് പരസ്യ മരണ-ജീവിത-ദുഃഖ-സൌഖ്യമ് കുര്യാത് ] ‘ദൂസരാ പുരുഷ ദൂസരേകേ മരണ, ജീവന, ദുഃഖ, സുഖകോ കരതാ ഹൈ’ [യത് തു ] ഐസാ ജോ മാനനാ, [ഏതത് അജ്ഞാനമ് ] വഹ തോ അജ്ഞാന ഹൈ .൧൬൮.