നനു കഥം ചേതനാ ദര്ശനജ്ഞാനവികല്പൌ നാതിക്രാമതി യേന ചേതയിതാ ദ്രഷ്ടാ ജ്ഞാതാ ച സ്യാത് ? ഉച്യതേ — ചേതനാ താവത്പ്രതിഭാസരൂപാ; സാ തു, സര്വേഷാമേവ വസ്തൂനാം സാമാന്യവിശേഷാത്മകത്വാത്, ദ്വൈരൂപ്യം നാതിക്രാമതി . യേ തു തസ്യാ ദ്വേ രൂപേ തേ ദര്ശനജ്ഞാനേ . തതഃ സാ തേ നാതിക്രാമതി . യദ്യതിക്രാമതി, സാമാന്യവിശേഷാതിക്രാന്തത്വാച്ചേതനൈവ ന ഭവതി . തദഭാവേ ദ്വൌ ദോഷൌ — സ്വഗുണോച്ഛേദാച്ചേതനസ്യാ- ചേതനതാപത്തിഃ, വ്യാപകാഭാവേ വ്യാപ്യസ്യ ചേതനസ്യാഭാവോ വാ . തതസ്തദ്ദോഷഭയാദ്ദര്ശനജ്ഞാനാത്മികൈവ ചേതനാഭ്യുപഗന്തവ്യാ .
ദാത്മാ ചാന്തമുപൈതി തേന നിയതം ദ്രഗ്ജ്ഞപ്തിരൂപാസ്തു ചിത് ..൧൮൩..
അബ ഇന ദോ ഗാഥാഓംമേം ദ്രഷ്ടാ തഥാ ജ്ഞാതാകാ അനുഭവ കരായാ ഹൈ, ക്യോംകി ചേതനാസാമാന്യ ദര്ശന- ജ്ഞാനവിശേഷോംകാ ഉല്ലംഘന നഹീം കരതീ . യഹാ ഭീ, ഛഹ കാരകരൂപ ഭേദ-അനുഭവന കരാകേ, ഔര തത്പശ്ചാത് അഭേദ-അനുഭവനകീ അപേക്ഷാസേ കാരകഭേദകോ ദൂര കരാകേ, ദ്രഷ്ടാജ്ഞാതാമാത്രകാ അനുഭവ കരായാ ഹൈ .)
ടീകാ : — യഹാ പ്രശ്ന ഹോതാ ഹൈ കി — ചേതനാ ദര്ശനജ്ഞാനഭേദോംകാ ഉല്ലംഘന ക്യോം നഹീം കരതീ കി ജിസസേ ചേതയിതാ ദ്രഷ്ട തഥാ ജ്ഞാതാ ഹോതാ ഹൈ ? ഇസകാ ഉത്തര കഹതേ ഹൈം : — പ്രഥമ തോ ചേതനാ പ്രതിഭാസരൂപ ഹൈ . വഹ ചേതനാ ദ്വിരൂപതാകാ ഉല്ലംഘന നഹീം കരതീ, ക്യോംകി സമസ്ത വസ്തുഐം സാമാന്യവിശേഷാത്മക ഹൈം . (സഭീ വസ്തുഐം സാമാന്യവിശേഷസ്വരൂപ ഹൈം, ഇസലിയേ ഉന്ഹേം പ്രതിഭാസനേവാലീ ചേതനാ ഭീ ദ്വിരൂപതാകാ ഉല്ലംഘന നഹീം കരതീ .) ഉസകേ ജോ ദോ രൂപ ഹൈം വേ ദര്ശന ഔര ജ്ഞാന ഹൈം . ഇസലിയേ വഹ ഉനകാ ( – ദര്ശനജ്ഞാനകാ) ഉല്ലംഘന നഹീം കരതീ . യദി ചേതനാ ദര്ശനജ്ഞാനകാ ഉല്ലംഘന കരേ തോ സാമാന്യ വിശേഷകാ ഉല്ലംഘന കരനേസേ ചേതനാ ഹീ ന രഹേ (അര്ഥാത് ചേതനാകാ അഭാവ ഹോ ജായേഗാ) . ഉസകേ അഭാവമേം ദോ ദോഷ ആതേ ഹൈം — (൧) അപനേ ഗുണകാ നാശ ഹോനേസേ ചേതനകോ അചേതനത്വ ആ ജായേഗാ, അഥവാ (൨) വ്യാപക(-ചേതനാ-)കേ അഭാവമേം വ്യാപ്യ ഐസേ ചേതന(ആത്മാ)കാ അഭാവ ഹോ ജായേഗാ . ഇസലിയേ ഉന ദോഷോംകേ ഭയസേ ചേതനാകോ ദര്ശനജ്ഞാനസ്വരൂപ ഹീ അംഗീകാര കരനാ ചാഹിഏ .
അബ ഇസ അര്ഥകാ കലശരൂപ കാവ്യ കഹതേ ഹൈം : —
ശ്ലോകാര്ഥ : — [ജഗതി ഹി ചേതനാ അദ്വൈതാ ] ജഗതമേം നിശ്ചയതഃ ചേതനാ അദ്വൈത ഹൈ [അപി ചേത് സാ ദൃഗ്ജ്ഞപ്തിരൂപം ത്യജേത് ] തഥാപി യദി വഹ ദര്ശനജ്ഞാനരൂപകോ ഛോഡ ദേ [തത്സാമാന്യവിശേഷരൂപവിരഹാത് ]