ജീവോ ഹി താവത്ക്രമനിയമിതാത്മപരിണാമൈരുത്പദ്യമാനോ ജീവ ഏവ, നാജീവഃ, ഏവമജീവോപി ക്രമനിയമിതാത്മപരിണാമൈരുത്പദ്യമാനോജീവ ഏവ, ന ജീവഃ, സര്വദ്രവ്യാണാം സ്വപരിണാമൈഃ സഹ താദാത്മ്യാത് കംക ണാദിപരിണാമൈഃ കാംചനവത് . ഏവം ഹി ജീവസ്യ സ്വപരിണാമൈരുത്പദ്യമാനസ്യാപ്യജീവേന സഹ കാര്യകാരണഭാവോ ന സിധ്യതി, സര്വദ്രവ്യാണാം ദ്രവ്യാന്തരേണ സഹോത്പാദ്യോത്പാദകഭാവാഭാവാത്; തദസിദ്ധൌ ചാജീവസ്യ ജീവകര്മത്വം ന സിധ്യതി; തദസിദ്ധൌ ച കര്തൃകര്മണോരനന്യാപേക്ഷസിദ്ധത്വാത് ജീവസ്യാജീവകര്തൃത്വം ന സിധ്യതി . അതോ ജീവോകര്താ അവതിഷ്ഠതേ .
[നിയമാത് ] നിയമസേ [കര്മ പ്രതീത്യ ] ക ര്മകേ ആശ്രയസേ ( – ക ര്മകാ അവലമ്ബന ലേകര) [കര്താ ] ക ര്താ ഹോതാ ഹൈ; [തഥാ ച ] ഔര [കര്താരം പ്രതീത്യ ] ക ര്താകേ ആശ്രയസേ [കര്മാണി ഉത്പദ്യന്തേ ] ക ര്മ ഉത്പന്ന ഹോതേ ഹൈം; [അന്യാ തു ] അന്യ കിസീ പ്രകാരസേ [സിദ്ധിഃ ] ക ര്താക ര്മകീ സിദ്ധി [ന ദൃശ്യതേ ] നഹീം ദേഖീ ജാതീ .
ടീകാ : — പ്രഥമ തോ ജീവ ക്രമബദ്ധ ഐസേ അപനേ പരിണാമോംസേ ഉത്പന്ന ഹോതാ ഹുആ ജീവ ഹീ ഹൈ, അജീവ നഹീം; ഇസീപ്രകാര അജീവ ഭീ ക്രമബദ്ധ അപനേ പരിണാമോംസേ ഉപന്ന ഹോതാ ഹുആ അജീവ ഹീ ഹൈ, ജീവ നഹീം; ക്യോംകി ജൈസേ (കംകണ ആദി പരിണാമോംസേ ഉത്പന്ന ഹോനേവാലേ ഐസേ) സുവര്ണകാ കംകണ ആദി പരിണാമോംകേ സാഥ താദാത്മ്യ ഹൈ, ഉസീ പ്രകാര സര്വ ദ്രവ്യോംകാ അപനേ പരിണാമോംകേ സാഥ താദാത്മ്യ ഹൈ . ഇസപ്രകാര ജീവ അപനേ പരിണാമോംസേ ഉത്പന്ന ഹോതാ ഹൈ തഥാപി ഉസകാ അജീവകേ സാഥ കാര്യകാരണഭാവ സിദ്ധ നഹീം ഹോതാ, ക്യോംകി സര്വ ദ്രവ്യോംകാ അന്യദ്രവ്യകേ സാഥ ഉത്പാദ്യ- ഉത്പാദകഭാവകാ അഭാവ ഹൈ; ഉസകേ (കാര്യകാരണഭാവകേ) സിദ്ധ ന ഹോനേ പര, അജീവകേ ജീവകാ കര്മത്വ സിദ്ധ നഹീം ഹോതാ; ഔര ഉസകേ ( – അജീവകേ ജീവകാ കര്മത്വ) സിദ്ധ ന ഹോനേ പര, കര്താ-കര്മകീ അന്യനിരപേക്ഷതയാ ( – അന്യദ്രവ്യസേ നിരപേക്ഷതയാ, സ്വദ്രവ്യമേം ഹീ) സിദ്ധി ഹോനേസേ, ജീവകേ അജീവകാ കര്തൃത്വ സിദ്ധ നഹീം ഹോതാ . ഇസലിയേ ജീവ അകര്താ സിദ്ധ ഹോതാ ഹൈ .
ഭാവാര്ഥ : — സര്വ ദ്രവ്യോംകേ പരിണാമ ഭിന്ന-ഭിന്ന ഹൈം . സഭീ ദ്രവ്യ അപനേ-അപനേ പരിണാമോംകേ കര്താ ഹൈം; വേ ഉന പരിണാമോംകേ കര്താ ഹൈം, വേ പരിണാമ ഉനകേ കര്മ ഹൈം . നിശ്ചയസേ കിസീകാ കിസീകേ സാഥ കര്താകര്മസമ്ബന്ധ നഹീം ഹൈ . ഇസലിയേ ജീവ അപനേ പരിണാമോംകാ ഹീ കര്താ ഹൈ, ഔര അപനേ പരിണാമ കര്മ ഹൈം . ഇസീപ്രകാര അജീവ അപനേ പരിണാമോംകാ ഹീ കര്താ ഹൈ, ഔര അപനേ പരിണാമ കര്മ ഹൈം . ഇസപ്രകാര ജീവ ദൂസരേകേ പരിണാമോംകാ അകര്താ ഹൈ ..൩൦൮ സേ ൩൧൧..
‘ഇസപ്രകാര ജീവ അകര്താ ഹൈ തഥാപി ഉസേ ബന്ധ ഹോതാ ഹൈ, യഹ കോഈ അജ്ഞാനകീ മഹിമാ ഹൈ’ ഇസ അര്ഥകാ കലശരൂപ കാവ്യ കഹതേ ഹൈം : —
൪൫൮