യഥാത്ര ലോകേ ദ്രഷ്ടിര്ദശ്യാദത്യന്തവിഭക്ത ത്വേന തത്കരണവേദനയോരസമര്ഥത്വാത് ദ്രശ്യം ന കരോതി ന വേദയതേ ച, അന്യഥാഗ്നിദര്ശനാത്സന്ധുക്ഷണവത് സ്വയം ജ്വലനകരണസ്യ, ലോഹപിണ്ഡവത്സ്വയമൌഷ്ണ്യാനുഭവനസ്യ ച ദുര്നിവാരത്വാത്, കിന്തു കേവലം ദര്ശനമാത്രസ്വഭാവത്വാത് തത്സര്വം കേവലമേവ പശ്യതി; തഥാ ജ്ഞാനമപി സ്വയം ദ്രഷ്ടൃത്വാത് കര്മണോത്യന്തവിഭക്ത ത്വേന നിശ്ചയതസ്തത്കരണവേദനയോരസമര്ഥത്വാത്കര്മ ന കരോതി ന വേദയതേ ച, കിന്തു കേവലം ജ്ഞാനമാത്രസ്വഭാവത്വാത്കര്മബന്ധം മോക്ഷം വാ കര്മോദയം നിര്ജരാം വാ കേവലമേവ ജാനാതി .
ഗാഥാര്ഥ : — [യഥാ ഏവ ദൃഷ്ടിഃ ] ജൈസേ നേത്ര (ദൃശ്യ പദാര്ഥോംകോ ക രതാ-ഭോഗതാ നഹീം ഹൈ, കിന്തു ദേഖതാ ഹീ ഹൈ), [തഥാ ] ഉസീപ്രകാര [ജ്ഞാനമ് ] ജ്ഞാന [അകാരകം ] അകാരക [അവേദകം ച ഏവ ] തഥാ അവേദക ഹൈ, [ച ] ഔര [ബന്ധമോക്ഷം ] ബന്ധ, മോക്ഷ, [കര്മോദയം ] ക ര്മോദയ [നിര്ജരാം ച ഏവ ] തഥാ നിര്ജരാകോ [ജാനാതി ] ജാനതാ ഹീ ഹൈ .
ടീകാ : — ജൈസേ ഇസ ജഗതമേം നേത്ര ദൃശ്യ പദാര്ഥസേ അത്യന്ത ഭിന്നതാകേ കാരണ ഉസേ കരനേ-വേദനേ ( – ഭോഗനേ)മേം അസമര്ഥ ഹോനേസേ, ദൃശ്യ പദാര്ഥകോ ന തോ കരതാ ഹൈ ഔര ന വേദതാ ( – ഭോഗതാ) ഹൈ — യദി ഐസാ ന ഹോ തോ അഗ്നികോ ദേഖനേ പര, ൧സംധുക്ഷണകീ ഭാ തി, അപനേകോ ( – നേത്രകോ) അഗ്നികാ കര്തൃത്വ (ജലാനാ), ഔര ലോഹേകേ ഗോലേകീ ഭാ തി അപനേകോ (നേത്രകോ) അഗ്നികാ അനുഭവ ദുര്നിവാര ഹോനാ ചാഹിഏ, (അര്ഥാത് യദി നേത്ര ദൃശ്യ പദാര്ഥകോ കരതാ ഔര ഭോഗതാ ഹോ തോ നേത്രകേ ദ്വാരാ അഗ്നി ജലനീ ചാഹിഏ ഔര നേത്രകോ അഗ്നികീ ഉഷ്ണതാകാ അനുഭവ ഹോനാ ചാഹിഏ; കിന്തു ഐസാ നഹീം ഹോതാ, ഇസലിയേ നേത്ര ദൃശ്യ പദാര്ഥകാ കര്താ-ഭോക്താ നഹീം ഹൈ) — കിന്തു കേവല ദര്ശനമാത്രസ്വഭാവവാലാ ഹോനേസേ വഹ (നേത്ര) സബകോ മാത്ര ദേഖതാ ഹീ ഹൈ; ഇസീപ്രകാര ജ്ഞാന ഭീ, സ്വയം (നേത്രകീ ഭാ തി) ദേഖനേവാലാ ഹോനേസേ, കര്മസേ അത്യന്ത ഭിന്നതാകേ കാരണ നിശ്ചയസേ ഉസകേ കരനേ-വേദനേ-(ഭോഗനേ) മേം അസമര്ഥ ഹോനേസേ, കര്മകോ ന തോ കരതാ ഹൈ ഔര ന വേദതാ (ഭോഗതാ) ഹൈ, കിന്തു കേവല ജ്ഞാനമാത്രസ്വഭാവവാലാ ( – ജാനനേകാ സ്വഭാവവാലാ) ഹോനേസേ കര്മകേ ബന്ധകോ തഥാ മോക്ഷകോ, ഔര കര്മകേ ഉദയകോ തഥാ നിര്ജരാകോ മാത്ര ജാനതാ ഹീ ഹൈ .
ഭാവാര്ഥ : — ജ്ഞാനകാ സ്വഭാവ നേത്രകീ ഭാ തി ദൂരസേ ജാനനാ ഹൈ; ഇസലിയേ ജ്ഞാനകേ കര്തൃത്വ- ഭോക്തൃത്വ നഹീം ഹൈ . കര്തൃത്വ-ഭോക്തൃത്വ മാനനാ അജ്ഞാന ഹൈ . യഹാ കോഈ പൂഛതാ ഹൈ കി — ‘‘ഐസാ തോ കേവലജ്ഞാന ഹൈ . ഔര ശേഷ തോ ജബ തക മോഹകര്മകാ ഉദയ ഹൈ തബ തക സുഖദുഃഖരാഗാദിരൂപ പരിണമന ഹോതാ ഹീ ഹൈ, തഥാ ജബ തക ദര്ശനാവരണ, ജ്ഞാനാവരണ തഥാ വീര്യാന്തരായകാ ഉദയ ഹൈ തബ തക അദര്ശന,
൪൬൮
൧സംധുക്ഷണ = സംധൂകണ; അഗ്നി ജലാനേവാലാ പദാര്ഥ; അഗ്നികോ ചേതാനേവാലീ വസ്തു .