യേ ത്വാത്മാനം കര്താരമേവ പശ്യന്തി തേ ലോകോത്തരികാ അപി ന ലൌകികതാമതിവര്തന്തേ; ലൌകികാനാം പരമാത്മാ വിഷ്ണുഃ സുരനാരകാദികാര്യാണി കരോതി, തേഷാം തു സ്വാത്മാ താനി കരോതീത്യപസിദ്ധാന്തസ്യ സമത്വാത് . തതസ്തേഷാമാത്മനോ നിത്യകര്തൃത്വാഭ്യുപഗമാത് ലൌകികാനാമിവ ലോകോത്തരികാണാമപി നാസ്തി മോക്ഷഃ .
[ശ്രമണാനാമ് അപി ] ശ്രമണോംകേ മതമേം ഭീ [ആത്മാ ] ആത്മാ [കരോതി ] ക രതാ ഹൈ (ഇസലിയേ കര്തൃത്വകീ മാന്യതാമേം ദോനോം സമാന ഹുഏ) . [ഏവം ] ഇസപ്രകാര, [സദേവമനുജാസുരാന് ലോകാന് ] ദേവ, മനുഷ്യ ഔര അസുര ലോക കോ [നിത്യം കുര്വതാം ] സദാ ക രതേ ഹുഏ (അര്ഥാത് തീനോം ലോക കേ ക ര്താഭാവസേ നിരന്തര പ്രവര്തമാന) ഐസേ [ലോകശ്രമണാനാം ദ്വയേഷാമ് അപി ] ഉന ലോക ഔര ശ്രമണ — ദോനോംകാ [കോപി മോക്ഷഃ ] കോഈ മോക്ഷ [ന ദൃശ്യതേ ] ദിഖാഈ നഹീം ദേതാ .
ടീകാ : — ജോ ആത്മാകോ കര്താ ഹീ ദേഖതേ — മാനതേ ഹൈം, വേ ലോകോത്തര ഹോം തോ ഭീ ലൌകികതാകോ അതിക്രമണ നഹീം കരതേ; ക്യോംകി, ലൌകിക ജനോംകേ മതമേം പരമാത്മാ വിഷ്ണു ദേവനാരകാദി കാര്യ കരതാ ഹൈ, ഔര ഉന ( — ലോകോത്തര ഭീ മുനിയോം)കേ മതമേം അപനാ ആത്മാ ഉന കാര്യകോ കരതാ ഹൈ — ഇസപ്രകാര (ദോനോമേം) ൧അപസിദ്ധാന്തകീ സമാനതാ ഹൈ . ഇസലിയേ ആത്മാകേ നിത്യ കര്തൃത്വകീ ഉനകീ മാന്യതാകേ കാരണ, ലൌകിക ജനോംകീ ഭാ തി, ലോകോത്തര പുരുഷോം (മുനിയോം) കാ ഭീ മോക്ഷ നഹീം ഹോതാ .
ഭാവാര്ഥ : — ജോ ആത്മാകോ കര്താ മാനതേ ഹൈം, വേ ഭലേ ഹീ മുനി ഹോ ഗയേ ഹോം തഥാപി വേ ലൌകിക ജന ജൈസേ ഹീ ഹൈം; ക്യോംകി, ലോക ഈശ്വരകോ കര്താ മാനതാ ഹൈ ഔര ഉന മുനിയോംനേ ആത്മാകോ കര്താ മാനാ ഹൈ — ഇസപ്രകാര ദോനോംകീ മാന്യതാ സമാന ഹുഈ . ഇസലിയേ ജൈസേ ലൌകിക ജനോംകോ മോക്ഷ നഹീം ഹോതീ, ഉസീപ്രകാര ഉന മുനിയോംകീ ഭീ മുക്തി നഹീം ഹൈ . ജോ കര്താ ഹോഗാ വഹ കാര്യകേ ഫലകോ ഭീ അവശ്യ ഭോഗേഗാ, ഔര ജോ ഫലകോ ഭോഗേഗാ ഉസകീ മുക്തി കൈസീ ?..൩൨൧ സേ ൩൨൩..
അബ ആഗേകേ ശ്ലോകമേം യഹ കഹതേ ഹൈം കി — ‘പരദ്രവ്യ ഔര ആത്മാകാ കോഈ ഭീ സമ്ബന്ധ നഹീം ഹൈ, ഇസലിയേ ഉനമേം കര്താ-കര്മസമ്ബന്ധ ഭീ നഹീം ഹൈ; : —
ശ്ലോകാര്ഥ : — [പരദ്രവ്യ-ആത്മതത്ത്വയോഃ സര്വഃ അപി സമ്ബന്ധഃ നാസ്തി ] പരദ്രവ്യ ഔര ആത്മ- തത്ത്വകാ സമ്പൂര്ണ ഹീ (കോഈ ഭീ) സമ്ബന്ധ നഹീം ഹൈ; [കര്തൃ-കര്മത്വ-സമ്ബന്ധ-അഭാവേ ] ഇസപ്രകാര ക ര്തൃ- ക ര്മത്വകേ സമ്ബന്ധകാ അഭാവ ഹോനേസേ, [തത്കര്തൃതാ കുതഃ ] ആത്മാകേ പരദ്രവ്യകാ ക ര്തൃത്വ ക ഹാ സേ ഹോ സകതാ ഹൈ ?
ഭാവാര്ഥ : — പരദ്രവ്യ ഔര ആത്മാകാ കോഈ ഭീ സമ്ബന്ധ നഹീം ഹൈ, തബ ഫി ര ഉനമേം
൧അപസിദ്ധാന്ത = മിഥ്യാ അര്ഥാത് ഭൂലഭരാ സിദ്ധാന്ത .