രജ്ഞായാഃ പ്രകൃതേഃ സ്വകാര്യഫലഭുഗ്ഭാവാനുഷംഗാത്കൃതിഃ .
ജീവസ്യൈവ ച കര്മ തച്ചിദനുഗം ജ്ഞാതാ ന യത്പുദ്ഗലഃ ..൨൦൩..
വേ പരിണാമ ചേതന ഹൈം, ഇസലിയേ ഉനകാ കര്താ ഭീ ചേതന ഹീ ഹൈ; ക്യോംകി ചേതനകര്മകാ കര്താ ചേതന ഹീ ഹോതാ ഹൈ — യഹ പരമാര്ഥ ഹൈ . അഭേദദൃഷ്ടിമേം തോ ജീവ ശുദ്ധചേതനാമാത്ര ഹീ ഹൈ, കിന്തു ജബ വഹ കര്മകേ നിമിത്തസേ പരിണമിത ഹോതാ ഹൈ തബ വഹ ഉന-ഉന പരിണാമോംസേ യുക്ത ഹോതാ ഹൈ ഔര തബ പരിണാമ- പരിണാമീകീ ഭേദദൃഷ്ടിമേം അപനേ അജ്ഞാനഭാവരൂപ പരിണാമോംകാ കര്താ ജീവ ഹീ ഹൈ . അഭേദദൃഷ്ടിമേം തോ കര്താകര്മഭാവ ഹീ നഹീം ഹൈ, ശുദ്ധ ചേതനാമാത്ര ജീവവസ്തു ഹൈ . ഇസപ്രകാര യഥാര്ഥതയാ സമഝനാ ചാഹിയേ കി ചേതനകര്മകാ കര്താ ചേതന ഹീ ഹൈ ..൩൨൮ സേ ൩൩൧.. അബ ഇസ അര്ഥകാ കലശരൂപ കാവ്യ കഹതേ ഹൈം : –
ശ്ലോകാര്ഥ : — [കര്മ കാര്യത്വാത് അകൃതം ന ] ജോ ക ര്മ (അര്ഥാത് ഭാവക ര്മ) ഹൈ വഹ കാര്യ ഹൈ, ഇസലിയേ വഹ അകൃത നഹീം ഹോ സകതാ അര്ഥാത് കിസീകേ ദ്വാരാ കിയേ ബിനാ നഹീം ഹോ സകതാ . [ച ] ഔര [തത് ജീവ-പ്രകൃത്യോഃ ദ്വയോഃ കൃതിഃ ന ] ഐസേ ഭീ നഹീം ഹൈ കി വഹ (ഭാവക ര്മ) ജീവ ഔര പ്രകൃ തി ദോനോംകീ കൃ തി ഹോ, [അജ്ഞായാഃ പ്രകൃതേഃ സ്വ-കാര്യ-ഫല-ഭുഗ്-ഭാവ-അനുഷംഗാത് ] ക്യോംകി യദി വഹ ദോനോംകാ കാര്യ ഹോ തോ ജ്ഞാനരഹിത (ജഡ) പ്രകൃ തികോ ഭീ അപനേ കാര്യകാ ഫല ഭോഗനേകാ പ്രസംഗ ആ ജായേഗാ . [ഏകസ്യാഃ പ്രകൃതേഃ ന ] ഔര വഹ (ഭാവക ര്മ) ഏക പ്രകൃ തികീ കൃ തി ( – അകേ ലീ പ്രകൃ തികാ കാര്യ – ) ഭീ നഹീം ഹൈ, [അചിത്ത്വലസനാത് ] ക്യോംകി പ്രകൃ തികാ തോ അചേതനത്വ പ്രഗട ഹൈ (അര്ഥാത് പ്രകൃ തി തോ അചേതന ഹൈ ഔര ഭാവക ര്മ ചേതന ഹൈ) . [തതഃ ] ഇസലിയേ [അസ്യ കര്താ ജീവഃ ] ഉസ ഭാവക ര്മകാ ക ര്താ ജീവ ഹീ ഹൈ [ച ] ഔര [ചിദ്-അനുഗം ] ചേതനകാ അനുസരണ കരനേവാലാ അര്ഥാത് ചേതനകേ സാഥ അന്വയരൂപ ( – ചേതനകേ പരിണാമരൂപ – ) ഐസാ [തത് ] വഹ ഭാവക ര്മ [ജീവസ്യ ഏവ കര്മ ] ജീവകാ ഹീ ക ര്മ ഹൈ, [യത് ] ക്യോംകി [പുദ്ഗലഃ ജ്ഞാതാ ന ] പുദ്ഗല തോ ജ്ഞാതാ നഹീം ഹൈ (ഇസലിയേ വഹ ഭാവക ര്മ പുദ്ഗലകാ ക ര്മ നഹീം ഹോ സകതാ) .
ഭാവാര്ഥ : — ചേതനകര്മ ചേതനകേ ഹീ ഹോതാ ഹൈ; പുദ്ഗല ജഡ ഹൈ, ഉസസേ ചേതനകര്മ കൈസേ ഹോ സകതാ ഹൈ ? .൨൦൩.
അബ ആഗേകീ ഗാഥാഓംമേം, ജോ ഭാവകര്മകാ കര്താ ഭീ കര്മകോ ഹീ മാനതേ ഹൈം ഉന്ഹേം സമഝാനേകേ ലിഏ സ്യാദ്വാദകേ അനുസാര വസ്തുസ്ഥിതി കഹേംഗേ; പഹലേ ഉസകാ സൂചക കാവ്യ കഹതേ ഹൈം : —
൪൭൮