കരോതി, ചാരിത്രമോഹാഖ്യകര്മോദയമന്തരേണ തദനുപപത്തേഃ . കര്മൈവോര്ധ്വാധസ്തിര്യഗ്ലോകം ഭ്രമയതി, ആനുപൂര്വ്യാഖ്യകര്മോദയമന്തരേണ തദനുപപത്തേഃ . അപരമപി യദ്യാവത്കിംചിച്ഛുഭാശുഭം തത്താവത്സകലമപി കര്മൈവ കരോതി, പ്രശസ്താപ്രശസ്തരാഗാഖ്യകര്മോദയമന്തരേണ തദനുപപത്തേഃ . യത ഏവം സമസ്തമപി സ്വതന്ത്രം കര്മ കരോതി, കര്മ ദദാതി, കര്മ ഹരതി ച, തതഃ സര്വ ഏവ ജീവാഃ നിത്യമേവൈകാന്തേനാകര്താര ഏവേതി നിശ്ചിനുമഃ . കിംച – ശ്രുതിരപ്യേനമര്ഥമാഹ, പുംവേദാഖ്യം കര്മ സ്ത്രിയമഭിലഷതി, സ്ത്രീവേദാഖ്യം കര്മ പുമാംസമഭിലഷതി ഇതി വാക്യേന കര്മണ ഏവ കര്മാഭിലാഷകര്തൃത്വസമര്ഥനേന ജീവസ്യാബ്രഹ്മകര്തൃത്വ- പ്രതിഷേധാത്, തഥാ യത്പരം ഹന്തി, യേന ച പരേണ ഹന്യതേ തത്പരഘാതകര്മേതി വാക്യേന കര്മണ ഏവ കര്മഘാതകര്തൃത്വസമര്ഥനേന ജീവസ്യ ഘാതകര്തൃത്വപ്രതിഷേധാച്ച സര്വഥൈവാകര്തൃത്വജ്ഞാപനാത് . ഏവമീദ്രശം സാംഖ്യസമയം സ്വപ്രജ്ഞാപരാധേന സൂത്രാര്ഥമബുധ്യമാനാഃ കേചിച്ഛ്രമണാഭാസാഃ പ്രരൂപയന്തി; തേഷാം പ്രകൃതേരേകാന്തേന ഹീ ദുഃഖീ കരതാ ഹൈ, ക്യോംകി അസാതാവേദനീയ നാമക കര്മകേ ഉദയകേ ബിനാ ഉസകീ അനുപപത്തി ഹൈ; കര്മ ഹീ മിഥ്യാദൃഷ്ടി കരതാ ഹൈ, ക്യോംകി മിഥ്യാത്വകര്മകേ ഉദയകേ ബിനാ ഉസകീ അനുപപത്തി ഹൈ; കര്മ ഹീ അസംയമീ കരതാ ഹൈ, ക്യോംകി ചാരിത്രമോഹ നാമക കര്മകേ ഉദയകേ ബിനാ ഉസകീ അനുപപത്തി ഹൈ; കര്മ ഹീ ഊ ര്ധ്വലോകമേം, അധോലോകമേം ഔര തിര്യഗ്ലോകമേം ഭ്രമണ കരാതാ ഹൈ, ക്യോംകി ആനുപൂര്വീ നാമക കര്മകേ ഉദയകേ ബിനാ ഉസകീ അനുപപത്തി ഹൈ; ദൂസരാ ഭീ ജോ കുഛ ജിതനാ ശുഭ – അശുഭ ഹൈ വഹ സബ കര്മ ഹീ കരതാ ഹൈ, ക്യോംകി പ്രശസ്ത-അപ്രശസ്ത രാഗ നാമക കര്മകേ ഉദയകേ ബിനാ ഉനകീ അനുപപത്തി ഹൈ . ഇസപ്രകാര സബ കുഛ സ്വതന്ത്രതയാ കര്മ ഹീ കരതാ ഹൈ, കര്മ ഹീ ദേതാ ഹൈ, കര്മ ഹീ ഹര ലേതാ ഹൈ, ഇസലിയേ ഹമ യഹ നിശ്ചയ കരതേ ഹൈം കി — സഭീ ജീവ സദാ ഹീ ഏകാന്തസേ അകര്താ ഹീ ഹൈം . ഔര ശ്രുതി (ഭഗവാനകീ വാണീ, ശാസ്ത്ര) ഭീ ഇസീ അര്ഥകോ കഹതീ ഹൈ; ക്യോംകി, (വഹ ശ്രുതി) ‘പുരുഷവേദ നാമക കര്മ സ്ത്രീകീ അഭിലാഷാ കരതാ ഹൈ ഔര സ്ത്രീവേദ നാമക കര്മ പുരുഷകീ അഭിലാഷാ കരതാ ഹൈ’ ഇസ വാക്യസേ കര്മകോ ഹീ കര്മകീ അഭിലാഷാകേ കര്തൃത്വകേ സമര്ഥന ദ്വാരാ ജീവകോ അബ്രഹ്മചര്യകേ കര്തൃത്വകാ നിഷേധ കരതീ ഹൈ, തഥാ ‘ജോ പരകോ ഹനതാ ഹൈ ഔര ജോ പരകേ ദ്വാരാ ഹനാ ജാതാ ഹൈ വഹ പരഘാതകര്മ ഹൈ’ ഇസ വാക്യസേ കര്മകോ ഹീ കര്മകേ ഘാതകാ കര്തൃത്വ ഹോനേകേ സമര്ഥന ദ്വാരാ ജീവകോ ഘാതകേ കര്തൃത്വകാ നിഷേധ കരതീ ഹൈ, ഔര ഇസപ്രകാര (അബ്രഹ്മചര്യകേ തഥാ ഘാതകേ കര്തൃത്വകേ നിഷേധ ദ്വാരാ) ജീവകാ സര്വഥാ അകര്തൃത്വ ബതലാതീ ഹൈ .’’
(ആചാര്യദേവ കഹതേ ഹൈം കി : — ) ഇസപ്രകാര ഐസേ സാംഖ്യമതകോ, അപനീ പ്രജ്ഞാ(ബുദ്ധി)കേ അപരാധസേ സൂത്രകേ അര്ഥകോ ന ജാനനേവാലേ കുഛ ൧ശ്രമണാഭാസ പ്രരൂപിത കരതേ ഹൈം; ഉനകീ, ഏകാന്തസേ പ്രകൃതികേ കര്തൃത്വകീ മാന്യതാസേ, സമസ്ത ജീവോംകേ ഏകാന്തസേ അകര്തൃത്വ ആ ജാതാ ഹൈ, ഇസലിയേ ‘ജീവ
൧ശ്രമണാഭാസ = മുനികേ ഗുണ നഹീം ഹോനേ പര ഭീ അപനേകോ മുനി കഹലാനേവാലേ