ഭാവാര്ഥ : — ക്ഷണികവാദീ കര്താ-ഭോക്താമേം ഭേദ മാനതേ ഹൈം, അര്ഥാത് വേ യഹ മാനതേ ഹൈം കി — പ്രഥമ ക്ഷണമേം ജോ ആത്മാ ഥാ, വഹ ദൂസരേ ക്ഷണമേം നഹീം ഹൈ . ആചാര്യദേവ കഹതേ ഹൈം കി — ഹമ ഉസേ ക്യാ സമഝായേം ? യഹ ചൈതന്യ ഹീ ഉസകാ അജ്ഞാന ദൂര കര ദേഗാ — കി ജോ (ചൈതന്യ) അനുഭവഗോചര നിത്യ ഹൈ . പ്രഥമ ക്ഷണമേം ജോ ആത്മാ ഥാ, വഹീ ദ്വിതീയ ക്ഷണമേം കഹതാ ഹൈ കി ‘മൈം ജോ പഹലേ ഥാ വഹീ ഹൂ ’; ഇസപ്രകാരകാ സ്മരണപൂര്വക പ്രത്യഭിജ്ഞാന ആത്മാകീ നിത്യതാ ബതലാതാ ഹൈ . യഹാ ബൌദ്ധമതീ കഹതാ ഹൈ കി — ‘ജോ പ്രഥമ ക്ഷണമേം ഥാ, വഹീ മൈം ദൂസരേ ക്ഷണമേം ഹൂ ’ ഐസാ മാനനാ വഹ തോ അനാദികാലീന അവിദ്യാസേ ഭ്രമ ഹൈ; യഹ ഭ്രമ ദൂര ഹോ തോ തത്ത്വ സിദ്ധ ഹോ, ഔര സമസ്ത ക്ലേശ മിടേ . ഉസകാ ഉത്തര ദേതേ ഹുയേ കഹതേ ഹൈം കി — ‘‘ഹേ ബൌദ്ധ ! തൂ യഹ ജോ തര്ക ( – ദലീല) കരതാ ഹൈ, ഉസ സംപൂര്ണ തര്കകോ കരനേവാലാ ഏക ഹീ ആത്മാ ഹൈ യാ അനേക ആത്മാ ഹൈം ? ഔര തേരേ സംപൂര്ണ തര്കകോ ഏക ഹീ ആത്മാ സുനതാ ഹൈ ഐസാ മാനകര തൂ തര്ക കരതാ ഹൈ യാ സംപൂര്ണ തര്ക പൂര്ണ ഹോനേ തക അനേക ആത്മാ ബദല ജാതേ ഹൈം, ഐസാ മാനകര തര്ക കരതാ ഹൈ ? യദി അനേക ആത്മാ ബദല ജാതേ ഹൈം, തോ തേരേ സംപൂര്ണ തര്കകോ തോ കോഈ ആത്മാ സുനതാ നഹീം ഹൈ; തബ ഫി ര തര്ക കരനേകാ ക്യാ പ്രയോജന ഹൈ ? ൧യോം അനേക പ്രകാരസേ വിചാര കരനേ പര തുഝേ ജ്ഞാത ഹോഗാ കി ആത്മാകോ ക്ഷണിക മാനകര പ്രത്യഭിജ്ഞാനകോ ഭ്രമ കഹ ദേനാ വഹ യഥാര്ഥ നഹീം ഹൈ . ഇസലിയേ യഹ സമഝനാ ചാഹിയേ കി — ആത്മാകോ ഏകാന്തതഃ നിത്യ യാ ഏകാന്തതഃ അനിത്യ മാനനാ വഹ ദോനോം ഭ്രമ ഹൈം, വസ്തുസ്വരൂപ നഹീം; ഹമ (ജൈന) കഥംചിത് നിത്യാനിത്യാത്മക വസ്തുസ്വരൂപ കഹതേ ഹൈം വഹീ സത്യാര്ഥ ഹൈ .’’ .൨൦൬.
പുനഃ, ക്ഷണികവാദകാ യുക്തി ദ്വാരാ നിഷേധ കരതാ ഹുആ, ഔര ആഗേകീ ഗാഥാഓംകാ സൂചക കാവ്യ കഹതേ ഹൈം : —
ശ്ലോകാര്ഥ : — [വൃത്തി-അംശ-ഭേദതഃ ] വൃത്ത്യംശോംകേ അര്ഥാത് പര്യായോംകേ ഭേദകേ കാരണ [അത്യന്തം വൃത്തിമത്-നാശ-കല്പനാത് ] ‘വൃത്തിമാന് അര്ഥാത് ദ്രവ്യ അത്യന്ത (സര്വഥാ) നഷ്ട ഹോ ജാതാ ഹൈ’ ഐസീ ക ല്പനാകേ ദ്വാരാ [അന്യഃ കരോതി ] ‘അന്യ ക രതാ ഹൈ ഔര [അന്യഃ ഭുംക്തേ ] അന്യ ഭോഗതാ ഹൈ’ [ഇതി ഏകാന്തഃ മാ ചകാസ്തു ] ഐസാ ഏകാന്ത പ്രകാശിത മത ക രോ .
൪൯൦
൧യദി യഹ കഹാ ജായേ കി ‘ആത്മാ നഷ്ട ഹോ ജാതാ ഹൈ, കിന്തു സംസ്കാര ഛോഡതാ ജാതാ ഹൈ’ തോ യഹ ഭീ യഥാര്ഥ
നഹീം ഹൈ; യദി ആത്മാ നഷ്ട ഹോ ജായേ തോ ആധാരകേ ബിനാ സംസ്കാര കൈസേ രഹ സകതാ ഹൈ ? ഔര യദി കദാചിത്
ഏക ആത്മാ സംസ്കാര ഛോഡതാ ജായേ, തോ ഭീ ഉസ ആത്മാകേ സംസ്കാര ദൂസരേ ആത്മാമേം പ്രവിഷ്ട ഹോ ജായേം, ഐസാ
നിയമ ന്യായസംഗത നഹീം ഹൈ .