(ഉപജാതി) സ്വശക്തി സംസൂചിതവസ്തുതത്ത്വൈ- ര്വ്യാഖ്യാ കൃതേയം സമയസ്യ ശബ്ദൈഃ . സ്വരൂപഗുപ്തസ്യ ന കിംചിദസ്തി കര്തവ്യമേവാമൃതചന്ദ്രസൂരേഃ ..൨൭൮..
അബ വിജ്ഞാനഘനകേ സമൂഹമേം മഗ്ന ഹുആ (അര്ഥാത് ജ്ഞാനരൂപമേം പരിണമിത ഹുആ) [അധുനാ കില കിഞ്ചിത്
ന കിഞ്ചിത് ] ഇസലിഏ അബ വഹ സബ വാസ്തവമേം കുഛ ഭീ നഹീം ഹൈ.
ഭാവാര്ഥ : — പരസംയോഗസേ ജ്ഞാന ഹീ അജ്ഞാനരൂപ പരിണമിത ഹുആ ഥാ, അജ്ഞാന കഹീം പൃഥക് വസ്തു നഹീം ഥീ; ഇസലിഏ അബ വഹ ജഹാ ജ്ഞാനരൂപ പരിണമിത ഹുആ കി വഹാ വഹ (അജ്ഞാന) കുഛ ഭീ നഹീം രഹാ. അജ്ഞാനകേ നിമിത്തസേ രാഗ, ദ്വേഷ, ക്രിയാകാ കര്തൃത്വ, ക്രിയാകേ ഫലകാ ( – സുഖദുഃഖകാ) ഭോക്തൃത്വ ആദി ഭാവ ഹോതേ ഥേ വേ ഭീ വിലീന ഹോ ഗയേ ഹൈം; ഏകമാത്ര ജ്ഞാന ഹീ രഹ ഗയാ ഹൈ. ഇസലിയേ അബ ആത്മാ സ്വ-പരകേ ത്രികാലവര്തീ ഭാവോംകോ ജ്ഞാതാദ്രഷ്ടാ ഹോകര ജാനതേ-ദേഖതേ ഹീ രഹോ.൨൭൭.
‘പൂര്വോക്ത പ്രകാരസേ ജ്ഞാനദശാമേം പരകീ ക്രിയാ അപനീ ഭാസിത ന ഹോനേസേ, ഇസ സമയസാരകീ വ്യാഖ്യാ കരനേ കീ ക്രിയാ ഭീ മേരീ നഹീം ഹൈ, ശബ്ദോംകീ ഹൈ’ — ഇസ അര്ഥകാ, സമയസാരകീ വ്യാഖ്യാ കരനേകീ അഭിമാനരൂപ കഷായകേ ത്യാഗകാ സൂചക ശ്ലോക അബ കഹതേ ഹൈം : —
ശ്ലോകാര്ഥ : — [സ്വ-ശക്തി-സംസൂചിത-വസ്തു-തത്ത്വൈഃ ശബ്ദൈഃ ] ജിനനേ അപനീ ശക്തിസേ വസ്തുകേ തത്ത്വ (-യഥാര്ഥ സ്വരൂപ) കോ ഭലീഭാ തി കഹാ ഹൈ ഐസേ ശബ്ദോംനേ [ഇയം സമയസ്യ വ്യാഖ്യാ ] ഇസ സമയകീ വ്യാഖ്യാ (ആത്മവസ്തുകാ വ്യാഖ്യാന അഥവാ സമയപ്രാഭൃതശാസ്ത്രകീ ടീകാ) [കൃതാ ] കീ ഹൈ; [സ്വരൂപ- ഗുപ്തസ്യ അമൃതചന്ദ്രസൂരേഃ ] സ്വരൂപഗുപ്ത ( – അമൂര്തിക ജ്ഞാനമാത്ര സ്വരൂപമേം ഗുപ്ത) അമൃതചന്ദ്രസൂരികാ (ഇസമേം) [കിഞ്ചിത് ഏവ കര്തവ്യമ് ന അസ്തി ] കുഛ ഭീ കര്തവ്യ നഹീം ഹൈ.
ഭാവാര്ഥ : — ശബ്ദ തോ പുദ്ഗല ഹൈം. വേ പുരുഷകേ നിമിത്തസേ വര്ണ-പദ-വാക്യരൂപസേ പരിണമിത ഹോതേ ഹൈം; ഇസലിയേ ഉനമേം വസ്തുസ്വരൂപകോ കഹനേകീ ശക്തി സ്വയമേവ ഹൈ, ക്യോംകി ശബ്ദകാ ഔര അര്ഥകാ വാച്യവാചക സമ്ബന്ധ ഹൈ. ഇസപ്രകാര ദ്രവ്യശ്രുതകീ രചനാ ശബ്ദോംനേ കീ ഹൈ യഹീ ബാത യഥാര്ഥ ഹൈ. ആത്മാ തോ അമൂര്തിക ഹൈ, ജ്ഞാനസ്വരൂപ ഹൈ; ഇസലിയേ വഹ മൂര്തിക പുദ്ഗലകീ രചനാ കൈസേ കര സകതാ ഹൈ ? ഇസലിയേ ആചാര്യദേവനേ കഹാ ഹൈ കി ‘ഇസ സമയപ്രാഭൃതകീ ടീകാ ശബ്ദോംനേ കീ ഹൈ, മൈം തോ സ്വരൂപമേം ലീന ഹൂ , ഉസമേം ( – ടീകാ കരനേമേം) മേരാ കോഈ കര്തവ്യ നഹീം ഹൈ.’ യഹ കഥന ആചാര്യദേവകീ നിരഭിമാനതാകോ ഭീ സൂചിത കരതാ ഹൈ. അബ യദി നിമിത്ത-നൈമിത്തിക വ്യവഹാരസേ ഐസാ ഹീ കഹാ ജാതാ ഹൈ കി അമുക പുരുഷനേ യഹ