ଯତ୍କିଲ ବାଦରସୂକ୍ଷ୍ମୈକେନ୍ଦ୍ରିଯଦ୍ଵିତ୍ରିଚତୁଃପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯପର୍ଯାପ୍ତାପର୍ଯାପ୍ତା ଇତି ଶରୀରସ୍ଯ ସଂଜ୍ଞାଃ ସୂତ୍ରେ ଜୀଵସଂଜ୍ଞାତ୍ଵେନୋକ୍ତାଃ ଅପ୍ରଯୋଜନାର୍ଥଃ ପରପ୍ରସିଦ୍ଧଯା ଘୃତଘଟଵଦ୍ଵଯଵହାରଃ . ଯଥା ହି କସ୍ଯଚିଦାଜନ୍ମ- ପ୍ରସିଦ୍ଧୈକଘୃତକୁମ୍ଭସ୍ଯ ତଦିତରକୁମ୍ଭାନଭିଜ୍ଞସ୍ଯ ପ୍ରବୋଧନାଯ ଯୋଽଯଂ ଘୃତକୁମ୍ଭଃ ସ ମୃଣ୍ମଯୋ, ନ ଘୃତମଯ ଇତି ତତ୍ପ୍ରସିଦ୍ଧଯା କୁମ୍ଭେ ଘୃତକୁମ୍ଭଵ୍ଯଵହାରଃ, ତଥାସ୍ଯାଜ୍ଞାନିନୋ ଲୋକସ୍ଯାସଂସାରପ୍ରସିଦ୍ଧାଶୁଦ୍ଧଜୀଵସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧଜୀଵାନଭିଜ୍ଞସ୍ଯ ପ୍ରବୋଧନାଯ ଯୋଽଯଂ ଵର୍ଣାଦିମାନ୍ ଜୀଵଃ ସ ଜ୍ଞାନମଯୋ, ନ ଵର୍ଣାଦିମଯ ଇତି ତତ୍ପ୍ରସିଦ୍ଧଯା ଜୀଵେ ଵର୍ଣାଦିମଦ୍ଵଯଵହାରଃ .
[ସୂତ୍ରେ ] ସୂତ୍ରମେଂ [ଵ୍ଯଵହାରତଃ ] ଵ୍ଯଵହାରସେ [ଉକ୍ତାଃ ] କହୀ ହୈଂ .
ଟୀକା : — ବାଦର, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏକେନ୍ଦ୍ରିଯ, ଦ୍ଵୀନ୍ଦ୍ରିଯ, ତ୍ରୀନ୍ଦ୍ରିଯ, ଚତୁରିନ୍ଦ୍ରିଯ, ପଂଚେନ୍ଦ୍ରିଯ, ପର୍ଯାପ୍ତ, ଅପର୍ଯାପ୍ତ — ଇନ ଶରୀରକୀ ସଂଜ୍ଞାଓଂକୋ (ନାମୋଂକୋ) ସୂତ୍ରମେଂ ଜୀଵସଂଜ୍ଞାରୂପସେ କହା ହୈ, ଵହ ପରକୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧିକେ କାରଣ, ‘ଘୀକେ ଘଡ଼େ’ କୀ ଭାଁତି ଵ୍ଯଵହାର ହୈ — କି ଜୋ ଵ୍ଯଵହାର ଅପ୍ରଯୋଜନାର୍ଥ ହୈ (ଅର୍ଥାତ୍ ଉସମେଂ ପ୍ରଯୋଜନଭୂତ ଵସ୍ତୁ ନହୀଂ ହୈ) . ଇସୀ ବାତକୋ ସ୍ପଷ୍ଟ କହତେ ହୈଂ : —
ଜୈସେ କିସୀ ପୁରୁଷକୋ ଜନ୍ମସେ ଲେକର ମାତ୍ର ‘ଘୀକା ଘଡ଼ା’ ହୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ (ଜ୍ଞାତ) ହୋ, ଉସକେ ଅତିରିକ୍ତ ଵହ ଦୂସରେ ଘଡ଼େକୋ ନ ଜାନତା ହୋ, ଉସେ ସମଝାନେକେ ଲିଯେ ‘‘ଜୋ ଯହ ‘ଘୀକା ଘଡ଼ା’ ହୈ ସୋ ମିଟ୍ଟୀମଯ ହୈ, ଘୀମଯ ନହୀଂ’’ ଇସପ୍ରକାର (ସମଝାନେଵାଲେକେ ଦ୍ଵାରା) ଘଡ଼େମେଂ ‘ଘୀକା ଘଡ଼େ’କା ଵ୍ଯଵହାର କିଯା ଜାତା ହୈ, କ୍ଯୋଂକି ଉସ ପୁରୁଷକୋ ‘ଘୀକା ଘଡ଼ା’ ହୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ (ଜ୍ଞାତ) ହୈ; ଇସୀପ୍ରକାର ଇସ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକକୋ ଅନାଦି ସଂସାରସେ ଲେକର ‘ଅଶୁଦ୍ଧ ଜୀଵ’ ହୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ (ଜ୍ଞାତ) ହୈ, ଵହ ଶୁଦ୍ଧ ଜୀଵକୋ ନହୀଂ ଜାନତା, ଉସେ ସମଝାନେକେ ଲିଯେ ( — ଶୁଦ୍ଧ ଜୀଵକା ଜ୍ଞାନ କରାନେକେ ଲିଯେ) ‘‘ଜୋ ଯହ ‘ଵର୍ଣାଦିମାନ ଜୀଵ’ ହୈ ସୋ ଜ୍ଞାନମଯ ହୈ , ଵର୍ଣାଦିମଯ ନହୀଂ ’’ ଇସପ୍ରକାର (ସୂତ୍ରମେଂ) ଜୀଵମେଂ ଵର୍ଣାଦି-ମାନପନେକା ଵ୍ଯଵହାର କିଯା ଗଯା ହୈ, କ୍ଯୋଂକି ଉସ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକକୋ ‘ଵର୍ଣାଦିମାନ୍ ଜୀଵ’ ହୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ (ଜ୍ଞାତ) ହୈଂ ..୬୭..
ଅବ ଇସୀ ଅର୍ଥକା କଲଶରୂପ କାଵ୍ଯ କହତେ ହୈଂ : —
ଶ୍ଲୋକାର୍ଥ : — [ଚେତ୍ ] ଯଦି [ଘୃତକୁମ୍ଭାଭିଧାନେ ଅପି ] ‘ଘୀକା ଘଡ଼ା’ ଐସା କହନେ ପର ଭୀ [କୁମ୍ଭଃ ଘୃତମଯଃ ନ ] ଘଡ଼ା ହୈ ଵହ ଘୀମଯ ନହୀଂ ହୈ ( — ମିଟ୍ଟୀମଯ ହୀ ହୈ), [ଵର୍ଣାଦିମତ୍-ଜୀଵ-ଜଲ୍ପନେ ଅପି ] ତୋ ଇସୀପ୍ରକାର ‘ଵର୍ଣାଦିମାନ୍ ଜୀଵ’ ଐସା କହନେ ପର ଭୀ [ଜୀଵଃ ନ ତନ୍ମଯଃ ] ଜୀଵ ହୈ ଵହ ଵର୍ଣାଦିମଯ ନହୀଂ ହୈ (-ଜ୍ଞାନଘନ ହୀ ହୈ) .
୧୨୨