ନାମୂର୍ତତ୍ଵମୁପାସ୍ଯ ପଶ୍ଯତି ଜଗଜ୍ଜୀଵସ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵଂ ତତଃ .
ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵ୍ଯଂଜିତଜୀଵତତ୍ତ୍ଵମଚଲଂ ଚୈତନ୍ଯମାଲମ୍ବ୍ଯତାମ୍ ..୪୨..
ଅଚଲ୧ ହୈ, [ସ୍ଵସଂଵେଦ୍ଯମ୍ ] ସ୍ଵସଂଵେଦ୍ଯ୨ ହୈ [ତୁ ] ଔର [ସ୍ଫୁ ଟମ୍ ] ପ୍ରଗଟ୩ ହୈ — ଐସା ଜୋ [ଇଦଂ ଚୈତନ୍ଯମ୍ ] ଯହ ଚୈତନ୍ଯ [ଉଚ୍ଚୈଃ ] ଅତ୍ଯନ୍ତ [ଚକଚକାଯତେ ] ଚକଚକିତ – ପ୍ରକାଶିତ ହୋ ରହା ହୈ, [ସ୍ଵଯଂ ଜୀଵଃ ] ଵହ ସ୍ଵଯଂ ହୀ ଜୀଵ ହୈ .
ଭାଵାର୍ଥ : — ଵର୍ଣାଦିକ ଔର ରାଗାଦିକ ଭାଵ ଜୀଵ ନହୀଂ ହୈଂ, କିନ୍ତୁ ଜୈସା ଊ ପର କହା ଵୈସା ଚୈତନ୍ଯଭାଵ ହୀ ଜୀଵ ହୈ .୪୧.
ଅବ, କାଵ୍ଯ ଦ୍ଵାରା ଯହ ସମଝାତେ ହୈଂ କି ଚେତନତ୍ଵ ହୀ ଜୀଵକା ଯୋଗ୍ଯ ଲକ୍ଷଣ ହୈ : —
ଶ୍ଲୋକାର୍ଥ : — [ଯତଃ ଅଜୀଵଃ ଅସ୍ତି ଦ୍ଵେଧା ] ଅଜୀଵ ଦୋ ପ୍ରକାରକେ ହୈଂ — [ଵର୍ଣାଦ୍ଯୈଃ ସହିତଃ ] ଵର୍ଣାଦିସହିତ [ତଥା ଵିରହିତଃ ] ଔର ଵର୍ଣାଦିରହିତ; [ତତଃ ] ଇସଲିଯେ [ଅମୂର୍ତତ୍ଵମ୍ ଉପାସ୍ଯ ] ଅମୂର୍ତତ୍ଵକା ଆଶ୍ରଯ ଲେକର ଭୀ (ଅର୍ଥାତ୍ ଅମୂର୍ତତ୍ଵକୋ ଜୀଵକା ଲକ୍ଷଣ ମାନକର ଭୀ) [ଜୀଵସ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵଂ ] ଜୀଵକେ ଯଥାର୍ଥ ସ୍ଵରୂପକୋ [ଜଗତ୍ ନ ପଶ୍ଯତି ] ଜଗତ୍ ନହୀଂ ଦେଖ ସକତା; — [ଇତି ଆଲୋଚ୍ଯ ] ଇସପ୍ରକାର ପରୀକ୍ଷା କରକେ [ଵିଵେଚକୈଃ ] ଭେଦଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷୋଂନେ [ନ ଅଵ୍ଯାପି ଅତିଵ୍ଯାପି ଵା ] ଅଵ୍ଯାପ୍ତି ଔର ଅତିଵ୍ଯାପ୍ତି ଦୂଷଣୋଂସେ ରହିତ [ଚୈତନ୍ଯମ୍ ] ଚେତନତ୍ଵକୋ ଜୀଵକା ଲକ୍ଷଣ କହା ହୈ [ସମୁଚିତଂ ] ଵହ ଯୋଗ୍ଯ ହୈ . [ଵ୍ଯକ୍ତଂ ] ଵହ ଚୈତନ୍ଯଲକ୍ଷଣ ପ୍ରଗଟ ହୈ, [ଵ୍ଯଂଜିତ-ଜୀଵ-ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ] ଉସନେ ଜୀଵକେ ଯଥାର୍ଥ ସ୍ଵରୂପକୋ ପ୍ରଗଟ କିଯା ହୈ ଔର [ଅଚଲଂ ] ଵହ ଅଚଲ ହୈ — ଚଲାଚଲତା ରହିତ, ସଦା ଵିଦ୍ଯମାନ ହୈ . [ଆଲମ୍ବ୍ଯତାମ୍ ] ଜଗତ୍ ଉସୀକା ଅଵଲମ୍ବନ କରୋ ! (ଉସସେ ଯଥାର୍ଥ ଜୀଵକା ଗ୍ରହଣ ହୋତା ହୈ .)
ଭାଵାର୍ଥ : — ନିଶ୍ଚଯସେ ଵର୍ଣାଦିଭାଵ — ଵର୍ଣାଦିଭାଵୋଂମେଂ ରାଗାଦିଭାଵ ଅନ୍ତର୍ହିତ ହୈଂ — ଜୀଵମେଂ କଭୀ ଵ୍ଯାପ୍ତି ନହୀଂ ହୋତେ, ଇସଲିଯେ ଵେ ନିଶ୍ଚଯସେ ଜୀଵକେ ଲକ୍ଷଣ ହୈଂ ହୀ ନହୀଂ; ଉନ୍ହେଂ ଵ୍ଯଵହାରସେ ଜୀଵକା ଲକ୍ଷଣ ମାନନେ ପର ଭୀ ଅଵ୍ଯାପ୍ତି ନାମକ ଦୋଷ ଆତା ହୈ, କ୍ଯୋଂକି ସିଦ୍ଧ ଜୀଵୋଂମେଂ ଵେ ଭାଵ ଵ୍ଯଵହାରସେ ଭୀ ଵ୍ଯାପ୍ତ ନହୀଂ ହୋତେ . ଇସଲିଯେ ଵର୍ଣାଦିଭାଵୋଂକା ଆଶ୍ରଯ ଲେନେସେ ଜୀଵକା ଯଥାର୍ଥସ୍ଵରୂପ ଜାନା ହୀ ନହୀଂ ଜାତା .
ଯଦ୍ଯପି ଅମୂର୍ତତ୍ଵ ସର୍ଵ ଜୀଵୋଂମେଂ ଵ୍ଯାପ୍ତ ହୈ ତଥାପି ଉସେ ଜୀଵକା ଲକ୍ଷଣ ମାନନେ ପର ଅତିଵ୍ଯାପ୍ତିନାମକ ଦୋଷ ଆତା ହୈ,କାରଣ କି ପାଁଚ ଅଜୀଵ ଦ୍ରଵ୍ଯୋଂମେଂସେ ଏକ ପୁଦ୍ଗଲଦ୍ରଵ୍ଯକେ ଅତିରିକ୍ତ ଧର୍ମ,
୧. ଅର୍ଥାତ୍ ଜୋ କଭୀ ଚୈତନ୍ଯପନେସେ ଅନ୍ଯରୂପ – ଚଲାଚଲ ନହୀଂ ହୋତା . ୨. ଅର୍ଥାତ୍ ଜୋ ସ୍ଵଯଂ ଅପନେ ଆପସେ ହୀ ଜାନା ଜାତା ହୈ . ୩. ଅର୍ଥାତ୍ ଛୁପା ହୁଆ ନହୀଂ .