ଜ୍ଞାନୀ ଜନୋଽନୁଭଵତି ସ୍ଵଯମୁଲ୍ଲସନ୍ତମ୍ .
ମୋହସ୍ତୁ ତତ୍କଥମହୋ ବତ ନାନଟୀତି ..୪୩..
ଵର୍ଣାଦିମାନ୍ନଟତି ପୁଦ୍ଗଲ ଏଵ ନାନ୍ଯଃ .
ଚୈତନ୍ଯଧାତୁମଯମୂର୍ତିରଯ ଚ ଜୀଵଃ ..୪୪..
ଅଧର୍ମ, ଆକାଶ ଔର କାଲ — ଯେ ଚାର ଦ୍ରଵ୍ଯ ଅମୂର୍ତ ହୋନେସେ, ଅମୂର୍ତତ୍ଵ ଜୀଵମେଂ ଵ୍ଯାପତା ହୈ ଵୈସେ ହୀ ଚାର ଅଜୀଵ ଦ୍ରଵ୍ଯୋଂମେଂ ଭୀ ଵ୍ଯାପତା ହୈ; ଇସପ୍ରକାର ଅତିଵ୍ଯାପ୍ତି ଦୋଷ ଆତା ହୈ . ଇସଲିଯେ ଅମୂର୍ତତ୍ଵକା ଆଶ୍ରଯ ଲେନେସେ ଭୀ ଜୀଵକେ ଯଥାର୍ଥ ସ୍ଵରୂପକା ଗ୍ରହଣ ନହୀଂ ହୋତା .
ଚୈତନ୍ଯଲକ୍ଷଣ ସର୍ଵ ଜୀଵୋଂମେଂ ଵ୍ଯାପତା ହୋନେସେ ଅଵ୍ଯାପ୍ତିଦୋଷସେ ରହିତ ହୈ, ଔର ଜୀଵକେ ଅତିରିକ୍ତ କିସୀ ଅନ୍ଯ ଦ୍ରଵ୍ଯମେଂ ଵ୍ଯାପତା ନ ହୋନେସେ ଅତିଵ୍ଯାପ୍ତିଦୋଷସେ ରହିତ ହୈ; ଔର ଵହ ପ୍ରଗଟ ହୈ; ଇସଲିଯେ ଉସୀକା ଆଶ୍ରଯ ଗ୍ରହଣ କରନେସେ ଜୀଵକେ ଯଥାର୍ଥ ସ୍ଵରୂପକା ଗ୍ରହଣ ହୋ ସକତା ହୈ .୪୨.
ଅବ, ‘ଜବ କି ଐସେ ଲକ୍ଷଣସେ ଜୀଵ ପ୍ରଗଟ ହୈ ତବ ଭୀ ଅଜ୍ଞାନୀ ଜନୋଂକୋ ଉସକା ଅଜ୍ଞାନ କ୍ଯୋଂ ରହତା ହୈ ? — ଇସପ୍ରକାର ଆଚାର୍ଯଦେଵ ଆଶ୍ଚର୍ଯ ତଥା ଖେଦ ପ୍ରଗଟ କରତେ ହୈଂ : —
ଶ୍ଲୋକାର୍ଥ : — [ଇତି ଲକ୍ଷଣତଃ ] ଯୋଂ ପୂର୍ଵୋକ୍ତ ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣକେ କାରଣ [ଜୀଵାତ୍ ଅଜୀଵମ୍ ଵିଭିନ୍ନଂ ] ଜୀଵସେ ଅଜୀଵ ଭିନ୍ନ ହୈ [ସ୍ଵଯମ୍ ଉଲ୍ଲସନ୍ତମ୍ ] ଉସେ (ଅଜୀଵକୋ) ଅପନେ ଆପ ହୀ (-ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରପନେ, ଜୀଵସେ ଭିନ୍ନପନେ) ଵିଲସିତ ହୁଆ — ପରିଣମିତ ହୋତା ହୁଆ [ଜ୍ଞାନୀ ଜନଃ ] ଜ୍ଞାନୀଜନ [ଅନୁଭଵତି ] ଅନୁଭଵ କରତେ ହୈଂ, [ତତ୍ ] ତଥାପି [ଅଜ୍ଞାନିନଃ ] ଅଜ୍ଞାନୀକୋ [ନିରଵଧି-ପ୍ରଵିଜୃମ୍ଭିତଃ ଅଯଂ ମୋହଃ ତୁ ] ଅମର୍ଯାଦରୂପସେ ଫୈ ଲା ହୁଆ ଯହ ମୋହ (ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ଵ-ପରକେ ଏକତ୍ଵକୀ ଭ୍ରାନ୍ତି) [କଥମ୍ ନାନଟୀତି ] କ୍ଯୋଂ ନାଚତା ହୈ — [ଅହୋ ବତ ] ଯହ ହମେଂ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ ଔର ଖେଦ ହୈ ! ୪୩.
ଅବ ପୁନଃ ମୋହକା ପ୍ରତିଷେଧ କରତେ ହୁଏ କହତେ ହୈଂ କି ‘ଯଦି ମୋହ ନାଚତା ହୈ ତୋ ନାଚୋ ? ତଥାପି ଐସା ହୀ ହୈ’ : —
ଶ୍ଲୋକାର୍ଥ : — [ଅସ୍ମିନ୍ ଅନାଦିନି ମହତି ଅଵିଵେକ-ନାଟଯେ ] ଇସ ଅନାଦିକାଲୀନ ମହା
୧୨୬