ਏਵਂ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਮੋਹਪ੍ਰਤ੍ਯਯਕਰ੍ਮਨੋਕਰ੍ਮਵਰ੍ਗਵਰ੍ਗਣਾਸ੍ਪਰ੍ਧਕਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਨੁਭਾਗਸ੍ਥਾਨਯੋਗਸ੍ਥਾਨਬਂਧ- ਸ੍ਥਾਨੋਦਯਸ੍ਥਾਨਮਾਰ੍ਗਣਾਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਿਬਂਧਸ੍ਥਾਨਸਂਕ੍ਲੇਸ਼ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਸਂਯਮਲਬ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਪਿ ਪੁਦ੍ਗਲ- ਕਰ੍ਮਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵੇ ਸਤਿ, ਨਿਤ੍ਯਮਚੇਤਨਤ੍ਵਾਤ੍, ਪੁਦ੍ਗਲ ਏਵ, ਨ ਤੁ ਜੀਵ ਇਤਿ ਸ੍ਵਯਮਾਯਾਤਮ੍ . ਤਤੋ ਰਾਗਾਦਯੋ ਭਾਵਾ ਨ ਜੀਵ ਇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਮ੍ .
ਇਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਰਾਗ, ਦ੍ਵੇਸ਼, ਮੋਹ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ, ਕਰ੍ਮ, ਨੋਕਰ੍ਮ, ਵਰ੍ਗ, ਵਰ੍ਗਣਾ, ਸ੍ਪਰ੍ਧਕ, ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਸ੍ਥਾਨ, ਅਨੁਭਾਗਸ੍ਥਾਨ, ਯੋਗਸ੍ਥਾਨ, ਬਨ੍ਧਸ੍ਥਾਨ, ਉਦਯਸ੍ਥਾਨ, ਮਾਰ੍ਗਣਾਸ੍ਥਾਨ, ਸ੍ਥਿਤਿਬਨ੍ਧਸ੍ਥਾਨ, ਸਂਕ੍ਲੇਸ਼ਸ੍ਥਾਨ, ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨ ਔਰ ਸਂਯਮਲਬ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨ ਭੀ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਪੂਰ੍ਵਕ ਹੋਤੇ ਹੋਨੇਸੇ, ਸਦਾ ਹੀ ਅਚੇਤਨ ਹੋਨੇਸੇ, ਪੁਦ੍ਗਲ ਹੀ ਹੈਂ — ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਐਸਾ ਸ੍ਵਤਃ ਸਿਦ੍ਧ ਹੋ ਗਯਾ .
ਇਸਸੇ ਯਹ ਸਿਦ੍ਧ ਹੁਆ ਕਿ ਰਾਗਾਦਿਭਾਵ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਹੈਂ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਸ਼ੁਦ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਰ੍ਥਿਕ ਨਯਕੀ ਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿਮੇਂ ਚੈਤਨ੍ਯ ਅਭੇਦ ਹੈ ਔਰ ਉਸਕੇ ਪਰਿਣਾਮ ਭੀ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕ ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਜ੍ਞਾਨ-ਦਰ੍ਸ਼ਨ ਹੈਂ . ਪਰਨਿਮਿਤ੍ਤਸੇ ਹੋਨੇਵਾਲੇ ਚੈਤਨ੍ਯਕੇ ਵਿਕਾਰ, ਯਦ੍ਯਪਿ ਚੈਤਨ੍ਯ ਜੈਸੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਤੇ ਹੈਂ ਤਥਾਪਿ, ਚੈਤਨ੍ਯਕੀ ਸਰ੍ਵ ਅਵਸ੍ਥਾਓਂਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪਕ ਨ ਹੋਨੇਸੇ ਚੈਤਨ੍ਯਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੈਂ — ਜੜ ਹੈਂ . ਔਰ ਆਗਮਮੇਂ ਭੀ ਉਨ੍ਹੇਂ ਅਚੇਤਨ ਕਹਾ ਹੈ . ਭੇਦਜ੍ਞਾਨੀ ਭੀ ਉਨ੍ਹੇਂ ਚੈਤਨ੍ਯਸੇ ਭਿਨ੍ਨਰੂਪ ਅਨੁਭਵ ਕਰਤੇ ਹੈਂ, ਇਸਲਿਯੇ ਭੀ ਵੇ ਅਚੇਤਨ ਹੈਂ, ਚੇਤਨ ਨਹੀਂ .
ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ : — ਯਦਿ ਵੇ ਚੇਤਨ ਨਹੀਂ ਹੈਂ ਤੋ ਕ੍ਯਾ ਹੈਂ ? ਵੇ ਪੁਦ੍ਗਲ ਹੈਂ ਯਾ ਕੁਛ ਔਰ ?
ਉਤ੍ਤਰ : — ਵੇ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਪੂਰ੍ਵਕ ਹੋਤੇ ਹੈਂ, ਇਸਲਿਯੇ ਵੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯਸੇ ਪੁਦ੍ਗਲ ਹੀ ਹੈਂ, ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਕਾਰਣ ਜੈਸਾ ਹੀ ਕਾਰ੍ਯ ਹੋਤਾ ਹੈ .
ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਯਹ ਸਿਦ੍ਧ ਕਿਯਾ ਕਿ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੇ ਉਦਯਕੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸੇ ਹੋਨੇਵਾਲੇ ਚੈਤਨ੍ਯਕੇ ਵਿਕਾਰ ਭੀ ਜੀਵ ਨਹੀਂ, ਪੁਦ੍ਗਲ ਹੈਂ ..੬੮..
ਅਬ ਯਹਾਁ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਹੋਤਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰ੍ਣਾਦਿਕ ਔਰ ਰਾਗਾਦਿਕ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਹੈਂ ਤੋ ਜੀਵ ਕੌਨ ਹੈ ? ਉਸਕੇ ਉਤ੍ਤਰਰੂਪ ਸ਼੍ਲੋਕ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਅਨਾਦਿ ] ਜੋ ਅਨਾਦਿ੧ ਹੈ, [ਅਨਨ੍ਤਮ੍ ] ਅਨਨ੍ਤ੨ ਹੈ, [ਅਚਲਂ ]
੧੨੪
੧. ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਕਿਸੀ ਕਾਲ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਨਹੀਂ ਹੁਆ . ੨. ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਕਿਸੀ ਕਾਲ ਜਿਸਕਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ .