ਨਾਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਮੁਪਾਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜਗਜ੍ਜੀਵਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤਃ .
ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਵ੍ਯਂਜਿਤਜੀਵਤਤ੍ਤ੍ਵਮਚਲਂ ਚੈਤਨ੍ਯਮਾਲਮ੍ਬ੍ਯਤਾਮ੍ ..੪੨..
ਅਚਲ੧ ਹੈ, [ਸ੍ਵਸਂਵੇਦ੍ਯਮ੍ ] ਸ੍ਵਸਂਵੇਦ੍ਯ੨ ਹੈ [ਤੁ ] ਔਰ [ਸ੍ਫੁ ਟਮ੍ ] ਪ੍ਰਗਟ੩ ਹੈ — ਐਸਾ ਜੋ [ਇਦਂ ਚੈਤਨ੍ਯਮ੍ ] ਯਹ ਚੈਤਨ੍ਯ [ਉਚ੍ਚੈਃ ] ਅਤ੍ਯਨ੍ਤ [ਚਕਚਕਾਯਤੇ ] ਚਕਚਕਿਤ – ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਹਾ ਹੈ, [ਸ੍ਵਯਂ ਜੀਵਃ ] ਵਹ ਸ੍ਵਯਂ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਵਰ੍ਣਾਦਿਕ ਔਰ ਰਾਗਾਦਿਕ ਭਾਵ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਹੈਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਜੈਸਾ ਊ ਪਰ ਕਹਾ ਵੈਸਾ ਚੈਤਨ੍ਯਭਾਵ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ .੪੧.
ਅਬ, ਕਾਵ੍ਯ ਦ੍ਵਾਰਾ ਯਹ ਸਮਝਾਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਚੇਤਨਤ੍ਵ ਹੀ ਜੀਵਕਾ ਯੋਗ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣ ਹੈ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਯਤਃ ਅਜੀਵਃ ਅਸ੍ਤਿ ਦ੍ਵੇਧਾ ] ਅਜੀਵ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰਕੇ ਹੈਂ — [ਵਰ੍ਣਾਦ੍ਯੈਃ ਸਹਿਤਃ ] ਵਰ੍ਣਾਦਿਸਹਿਤ [ਤਥਾ ਵਿਰਹਿਤਃ ] ਔਰ ਵਰ੍ਣਾਦਿਰਹਿਤ; [ਤਤਃ ] ਇਸਲਿਯੇ [ਅਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਉਪਾਸ੍ਯ ] ਅਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਕਾ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲੇਕਰ ਭੀ (ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਅਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਕੋ ਜੀਵਕਾ ਲਕ੍ਸ਼ਣ ਮਾਨਕਰ ਭੀ) [ਜੀਵਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ] ਜੀਵਕੇ ਯਥਾਰ੍ਥ ਸ੍ਵਰੂਪਕੋ [ਜਗਤ੍ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ] ਜਗਤ੍ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਤਾ; — [ਇਤਿ ਆਲੋਚ੍ਯ ] ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਾ ਕਰਕੇ [ਵਿਵੇਚਕੈਃ ] ਭੇਦਜ੍ਞਾਨੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਂਨੇ [ਨ ਅਵ੍ਯਾਪਿ ਅਤਿਵ੍ਯਾਪਿ ਵਾ ] ਅਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿ ਔਰ ਅਤਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿ ਦੂਸ਼ਣੋਂਸੇ ਰਹਿਤ [ਚੈਤਨ੍ਯਮ੍ ] ਚੇਤਨਤ੍ਵਕੋ ਜੀਵਕਾ ਲਕ੍ਸ਼ਣ ਕਹਾ ਹੈ [ਸਮੁਚਿਤਂ ] ਵਹ ਯੋਗ੍ਯ ਹੈ . [ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ] ਵਹ ਚੈਤਨ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, [ਵ੍ਯਂਜਿਤ-ਜੀਵ-ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ] ਉਸਨੇ ਜੀਵਕੇ ਯਥਾਰ੍ਥ ਸ੍ਵਰੂਪਕੋ ਪ੍ਰਗਟ ਕਿਯਾ ਹੈ ਔਰ [ਅਚਲਂ ] ਵਹ ਅਚਲ ਹੈ — ਚਲਾਚਲਤਾ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨ ਹੈ . [ਆਲਮ੍ਬ੍ਯਤਾਮ੍ ] ਜਗਤ੍ ਉਸੀਕਾ ਅਵਲਮ੍ਬਨ ਕਰੋ ! (ਉਸਸੇ ਯਥਾਰ੍ਥ ਜੀਵਕਾ ਗ੍ਰਹਣ ਹੋਤਾ ਹੈ .)
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਨਿਸ਼੍ਚਯਸੇ ਵਰ੍ਣਾਦਿਭਾਵ — ਵਰ੍ਣਾਦਿਭਾਵੋਂਮੇਂ ਰਾਗਾਦਿਭਾਵ ਅਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤ ਹੈਂ — ਜੀਵਮੇਂ ਕਭੀ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿ ਨਹੀਂ ਹੋਤੇ, ਇਸਲਿਯੇ ਵੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯਸੇ ਜੀਵਕੇ ਲਕ੍ਸ਼ਣ ਹੈਂ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹੇਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਸੇ ਜੀਵਕਾ ਲਕ੍ਸ਼ਣ ਮਾਨਨੇ ਪਰ ਭੀ ਅਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿ ਨਾਮਕ ਦੋਸ਼ ਆਤਾ ਹੈ, ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਸਿਦ੍ਧ ਜੀਵੋਂਮੇਂ ਵੇ ਭਾਵ ਵ੍ਯਵਹਾਰਸੇ ਭੀ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਨਹੀਂ ਹੋਤੇ . ਇਸਲਿਯੇ ਵਰ੍ਣਾਦਿਭਾਵੋਂਕਾ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲੇਨੇਸੇ ਜੀਵਕਾ ਯਥਾਰ੍ਥਸ੍ਵਰੂਪ ਜਾਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਤਾ .
ਯਦ੍ਯਪਿ ਅਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵ ਸਰ੍ਵ ਜੀਵੋਂਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਹੈ ਤਥਾਪਿ ਉਸੇ ਜੀਵਕਾ ਲਕ੍ਸ਼ਣ ਮਾਨਨੇ ਪਰ ਅਤਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਨਾਮਕ ਦੋਸ਼ ਆਤਾ ਹੈ,ਕਾਰਣ ਕਿ ਪਾਁਚ ਅਜੀਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਂਮੇਂਸੇ ਏਕ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਕੇ ਅਤਿਰਿਕ੍ਤ ਧਰ੍ਮ,
੧. ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਜੋ ਕਭੀ ਚੈਤਨ੍ਯਪਨੇਸੇ ਅਨ੍ਯਰੂਪ – ਚਲਾਚਲ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ . ੨. ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਜੋ ਸ੍ਵਯਂ ਅਪਨੇ ਆਪਸੇ ਹੀ ਜਾਨਾ ਜਾਤਾ ਹੈ . ੩. ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਛੁਪਾ ਹੁਆ ਨਹੀਂ .