ਜ੍ਞਾਨੀ ਜਨੋਨੁਭਵਤਿ ਸ੍ਵਯਮੁਲ੍ਲਸਨ੍ਤਮ੍ .
ਮੋਹਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ਕਥਮਹੋ ਬਤ ਨਾਨਟੀਤਿ ..੪੩..
ਵਰ੍ਣਾਦਿਮਾਨ੍ਨਟਤਿ ਪੁਦ੍ਗਲ ਏਵ ਨਾਨ੍ਯਃ .
ਚੈਤਨ੍ਯਧਾਤੁਮਯਮੂਰ੍ਤਿਰਯ ਚ ਜੀਵਃ ..੪੪..
ਅਧਰ੍ਮ, ਆਕਾਸ਼ ਔਰ ਕਾਲ — ਯੇ ਚਾਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਮੂਰ੍ਤ ਹੋਨੇਸੇ, ਅਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵ ਜੀਵਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪਤਾ ਹੈ ਵੈਸੇ ਹੀ ਚਾਰ ਅਜੀਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਂਮੇਂ ਭੀ ਵ੍ਯਾਪਤਾ ਹੈ; ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਅਤਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿ ਦੋਸ਼ ਆਤਾ ਹੈ . ਇਸਲਿਯੇ ਅਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਕਾ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲੇਨੇਸੇ ਭੀ ਜੀਵਕੇ ਯਥਾਰ੍ਥ ਸ੍ਵਰੂਪਕਾ ਗ੍ਰਹਣ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ .
ਚੈਤਨ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣ ਸਰ੍ਵ ਜੀਵੋਂਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪਤਾ ਹੋਨੇਸੇ ਅਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਦੋਸ਼ਸੇ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਔਰ ਜੀਵਕੇ ਅਤਿਰਿਕ੍ਤ ਕਿਸੀ ਅਨ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪਤਾ ਨ ਹੋਨੇਸੇ ਅਤਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਦੋਸ਼ਸੇ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਔਰ ਵਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ ਉਸੀਕਾ ਆਸ਼੍ਰਯ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਨੇਸੇ ਜੀਵਕੇ ਯਥਾਰ੍ਥ ਸ੍ਵਰੂਪਕਾ ਗ੍ਰਹਣ ਹੋ ਸਕਤਾ ਹੈ .੪੨.
ਅਬ, ‘ਜਬ ਕਿ ਐਸੇ ਲਕ੍ਸ਼ਣਸੇ ਜੀਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਤਬ ਭੀ ਅਜ੍ਞਾਨੀ ਜਨੋਂਕੋ ਉਸਕਾ ਅਜ੍ਞਾਨ ਕ੍ਯੋਂ ਰਹਤਾ ਹੈ ? — ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਆਚਾਰ੍ਯਦੇਵ ਆਸ਼੍ਚਰ੍ਯ ਤਥਾ ਖੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਇਤਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣਤਃ ] ਯੋਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤ ਭਿਨ੍ਨ ਲਕ੍ਸ਼ਣਕੇ ਕਾਰਣ [ਜੀਵਾਤ੍ ਅਜੀਵਮ੍ ਵਿਭਿਨ੍ਨਂ ] ਜੀਵਸੇ ਅਜੀਵ ਭਿਨ੍ਨ ਹੈ [ਸ੍ਵਯਮ੍ ਉਲ੍ਲਸਨ੍ਤਮ੍ ] ਉਸੇ (ਅਜੀਵਕੋ) ਅਪਨੇ ਆਪ ਹੀ (-ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਨੇ, ਜੀਵਸੇ ਭਿਨ੍ਨਪਨੇ) ਵਿਲਸਿਤ ਹੁਆ — ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਹੁਆ [ਜ੍ਞਾਨੀ ਜਨਃ ] ਜ੍ਞਾਨੀਜਨ [ਅਨੁਭਵਤਿ ] ਅਨੁਭਵ ਕਰਤੇ ਹੈਂ, [ਤਤ੍ ] ਤਥਾਪਿ [ਅਜ੍ਞਾਨਿਨਃ ] ਅਜ੍ਞਾਨੀਕੋ [ਨਿਰਵਧਿ-ਪ੍ਰਵਿਜ੍ਰੁਮ੍ਭਿਤਃ ਅਯਂ ਮੋਹਃ ਤੁ ] ਅਮਰ੍ਯਾਦਰੂਪਸੇ ਫੈ ਲਾ ਹੁਆ ਯਹ ਮੋਹ (ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਸ੍ਵ-ਪਰਕੇ ਏਕਤ੍ਵਕੀ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿ) [ਕਥਮ੍ ਨਾਨਟੀਤਿ ] ਕ੍ਯੋਂ ਨਾਚਤਾ ਹੈ — [ਅਹੋ ਬਤ ] ਯਹ ਹਮੇਂ ਮਹਾ ਆਸ਼੍ਚਰ੍ਯ ਔਰ ਖੇਦ ਹੈ ! ੪੩.
ਅਬ ਪੁਨਃ ਮੋਹਕਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੇਧ ਕਰਤੇ ਹੁਏ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ‘ਯਦਿ ਮੋਹ ਨਾਚਤਾ ਹੈ ਤੋ ਨਾਚੋ ? ਤਥਾਪਿ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ’ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਅਨਾਦਿਨਿ ਮਹਤਿ ਅਵਿਵੇਕ-ਨਾਟਯੇ ] ਇਸ ਅਨਾਦਿਕਾਲੀਨ ਮਹਾ
੧੨੬