ਜੀਵਾਜੀਵੌ ਸ੍ਫੁ ਟਵਿਘਟਨਂ ਨੈਵ ਯਾਵਤ੍ਪ੍ਰਯਾਤਃ .
ਜ੍ਞਾਤ੍ਰੁਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ੍ਵਯਮਤਿਰਸਾਤ੍ਤਾਵਦੁਚ੍ਚੈਸ਼੍ਚਕਾਸ਼ੇ ..੪੫..
ਹੈ, [ਨ ਅਨ੍ਯਃ ] ਅਨ੍ਯ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; (ਅਭੇਦ ਜ੍ਞਾਨਮੇਂ ਪੁਦ੍ਗਲ ਹੀ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰਕਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਤਾ ਹੈ, ਜੀਵ
ਤੋ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ;) [ਚ ] ਔਰ [ਅਯਂ ਜੀਵਃ ] ਯਹ ਜੀਵ ਤੋ [ਰਾਗਾਦਿ-ਪੁਦ੍ਗਲ-ਵਿਕਾਰ-
ਵਿਰੁਦ੍ਧ-ਸ਼ੁਦ੍ਧ-ਚੈਤਨ੍ਯਧਾਤੁਮਯ-ਮੂਰ੍ਤਿਃ ] ਰਾਗਾਦਿਕ ਪੁਦ੍ਗਲ-ਵਿਕਾਰੋਂਸੇ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣ, ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਚੈਤਨ੍ਯਧਾਤੁਮਯ
ਮੂਰ੍ਤਿ ਹੈ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਰਾਗਾਦਿਕ ਚਿਦ੍ਵਿਕਾਰੋਂਕੋ (-ਚੈਤਨ੍ਯਵਿਕਾਰੋਂਕੋ) ਦੇਖਕਰ ਐਸਾ ਭ੍ਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਕਿ ਯੇ ਭੀ ਚੈਤਨ੍ਯ ਹੀ ਹੈਂ, ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਚੈਤਨ੍ਯਕੀ ਸਰ੍ਵਅਵਸ੍ਥਾਓਂਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਹੋਂ ਤੋ ਚੈਤਨ੍ਯਕੇ ਕਹਲਾਯੇਂ . ਰਾਗਾਦਿ ਵਿਕਾਰ ਸਰ੍ਵ ਅਵਸ੍ਥਾਓਂਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਨਹੀਂ ਹੋਤੇ — ਮੋਕ੍ਸ਼ਅਵਸ੍ਥਾਮੇਂ ਉਨਕਾ ਅਭਾਵ ਹੈ . ਔਰ ਉਨਕਾ ਅਨੁਭਵ ਭੀ ਆਕੁਲਤਾਮਯ ਦੁਃਖਰੂਪ ਹੈ . ਇਸਲਿਯੇ ਵੇ ਚੇਤਨ ਨਹੀਂ, ਜੜ ਹੈਂ . ਚੈਤਨ੍ਯਕਾ ਅਨੁਭਵ ਨਿਰਾਕੁਲ ਹੈ, ਵਹੀ ਜੀਵਕਾ ਸ੍ਵਭਾਵ ਹੈ ਐਸਾ ਜਾਨਨਾ .੪੪.
ਅਬ, ਭੇਦਜ੍ਞਾਨਕੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਯਹ ਜ੍ਞਾਤਾਦ੍ਰਵ੍ਯ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਤਾ ਹੈ ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਕਲਸ਼ਮੇਂ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪੂਰ੍ਣ ਕਰਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਇਤ੍ਥਂ ] ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ [ਜ੍ਞਾਨ-ਕ੍ਰਕਚ-ਕਲਨਾ-ਪਾਟਨਂ ] ਜ੍ਞਾਨਰੂਪੀ ਕਰਵਤਕਾ ਜੋ ਬਾਰਮ੍ਬਾਰ ਅਭ੍ਯਾਸ ਹੈ ਉਸੇ [ਨਾਟਯਿਤ੍ਵਾ ] ਨਚਾਕਰ [ਯਾਵਤ੍ ] ਜਹਾਁ [ਜੀਵਾਜੀਵੌ ] ਜੀਵ ਔਰ ਅਜੀਵ ਦੋਨਾੇਂ [ਸ੍ਫੁ ਟ-ਵਿਘਟਨਂ ਨ ਏਵ ਪ੍ਰਯਾਤਃ ] ਪ੍ਰਗਟਰੂਪਸੇ ਅਲਗ ਨਹੀਂ ਹੁਏ, [ਤਾਵਤ੍ ] ਵਹਾਁ ਤੋ [ਜ੍ਞਾਤ੍ਰੁਦ੍ਰਵ੍ਯ ] ਜ੍ਞਾਤਾਦ੍ਰਵ੍ਯ, [ਪ੍ਰਸਭ-ਵਿਕਸਤ੍-ਵ੍ਯਕ੍ਤ -ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ] ਅਤ੍ਯਨ੍ਤ ਵਿਕਾਸਰੂਪ ਹੋਤੀ ਹੁਈ ਅਪਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ਼ਕ੍ਤਿਸੇ [ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ] ਵਿਸ਼੍ਵਕੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਕਰਕੇ, [ਸ੍ਵਯਮ੍ ] ਅਪਨੇ ਆਪ ਹੀ [ਅਤਿਰਸਾਤ੍ ] ਅਤਿ ਵੇਗਸੇ [ਉਚ੍ਚੈਃ ] ਉਗ੍ਰਤਯਾ ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਰੂਪਸੇ [ਚਕਾਸ਼ੇ ] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਉਠਾ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਇਸ ਕਲਸ਼ਕਾ ਆਸ਼ਯ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰਸੇ ਹੈ : —
ਉਪਰੋਕ੍ਤ ਜ੍ਞਾਨਕਾ ਅਭ੍ਯਾਸ ਕਰਤੇ ਕਰਤੇ ਜਹਾਁ ਜੀਵ ਔਰ ਅਜੀਵ ਦੋਨੋਂ ਸ੍ਪਸ਼੍ਟ ਭਿਨ੍ਨ ਸਮਝਮੇਂ ਆਯੇ ਕਿ ਤਤ੍ਕਾਲ ਹੀ ਆਤ੍ਮਾਕਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪ ਅਨੁਭਵ ਹੁਆ — ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨ ਹੁਆ . (ਸਮ੍ਯਗ੍ਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿ ਆਤ੍ਮਾ ਸ਼੍ਰੁਤਜ੍ਞਾਨਸੇ ਵਿਸ਼੍ਵਕੇ ਸਮਸ੍ਤ ਭਾਵੋਂਕੋ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਸੇ ਅਥਵਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰਸੇ ਜਾਨਤਾ ਹੈ ਔਰ ਨਿਸ਼੍ਚਯਸੇ ਵਿਸ਼੍ਵਕੋ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਜਾਨਨੇਕਾ ਉਸਕਾ ਸ੍ਵਭਾਵ ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ ਯਹ ਕਹਾ ਕਿ ਵਹ ਵਿਸ਼੍ਵਕੋ ਜਾਨਤਾ ਹੈ .) ਏਕ ਆਸ਼ਯ ਤੋ ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ .