ਇਹ ਕਿਲ ਸ੍ਵਭਾਵਮਾਤ੍ਰਂ ਵਸ੍ਤੁ, ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਭਵਨਂ ਤੁ ਸ੍ਵਭਾਵਃ . ਤੇਨ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਭਵਨਂ ਖਲ੍ਵਾਤ੍ਮਾ, ਦੂਰ ਹੋ ਗਯਾ ਹੈ ਐਸਾ ਵਹ ਬਨ੍ਧ, ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਕੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿਕਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤ ਜੋ ਅਜ੍ਞਾਨ ਉਸਕਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤ ਹੈ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਯਹ ਆਤ੍ਮਾ, ਜੈਸੇ ਅਪਨੇ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਵਭਾਵਰੂਪ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ ਉਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਜਬ ਤਕ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਰੂਪ ਭੀ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ, ਜ੍ਞਾਨਮੇਂ ਔਰ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਮੇਂ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਨਤਾ, ਤਬ ਤਕ ਉਸਕੇ ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਕੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿ ਹੈ; ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਰੂਪ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਹੁਆ ਵਹ ਸ੍ਵਯਂ ਕਰ੍ਤਾ ਹੈ ਔਰ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿ ਉਸਕਾ ਕਰ੍ਮ ਹੈ . ਔਰ ਅਨਾਦਿ ਅਜ੍ਞਾਨਸੇ ਤੋ ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਕੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿ ਹੈ, ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਕੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿਸੇ ਬਨ੍ਧ ਹੈ ਔਰ ਉਸ ਬਨ੍ਧਕੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸੇ ਅਜ੍ਞਾਨ ਹੈ; ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਅਨਾਦਿ ਸਨ੍ਤਾਨ (ਪ੍ਰਵਾਹ) ਹੈ, ਇਸਲਿਯੇ ਉਸਮੇਂ ਇਤਰੇਤਰਾਸ਼੍ਰਯਦੋਸ਼ ਭੀ ਨਹੀਂ ਆਤਾ .
ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਜਬ ਤਕ ਆਤ੍ਮਾ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿ ਕਰ੍ਮਕਾ ਕਰ੍ਤਾ ਹੋਕਰ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ ਤਬ ਤਕ ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਕੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿ ਹੈ ਔਰ ਤਬ ਤਕ ਕਰ੍ਮਕਾ ਬਨ੍ਧ ਹੋਤਾ ਹੈ ..੬੯-੭੦..
ਅਬ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਕਰਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਕੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿਕਾ ਅਭਾਵ ਕਬ ਹੋਤਾ ਹੈ ? ਇਸਕਾ ਉਤ੍ਤਰ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
ਜਾਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰ, ਤਦਾ ਬਨ੍ਧਨ ਨਹੀਂ ਉਸਕੋ ਕਹਾ ..੭੧..
ਗਾਥਾਰ੍ਥ : — [ਯਦਾ ] ਜਬ [ਅਨੇਨ ਜੀਵੇਨ ] ਯਹ ਜੀਵ [ਆਤ੍ਮਨਃ ] ਆਤ੍ਮਾਕਾ [ਤਥਾ ਏਵ ਚ ] ਔਰ [ਆਸ੍ਰਵਾਣਾਂ ] ਆਸ੍ਰਵੋਂਕੇ [ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਂ ] ਅਨ੍ਤਰ ਔਰ ਭੇਦਕੋ [ਜ੍ਞਾਤਂ ਭਵਤਿ ] ਜਾਨਤਾ ਹੈ [ਤਦਾ ਤੁ ] ਤਬ [ਤਸ੍ਯ ] ਉਸੇ [ਬਨ੍ਧਃ ਨ ] ਬਨ੍ਧ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ .
ਟੀਕਾ : — ਇਸ ਜਗਤਮੇਂ ਵਸ੍ਤੁ ਹੈ ਵਹ ਸ੍ਵਭਾਵਮਾਤ੍ਰ ਹੀ ਹੈ, ਔਰ ‘ਸ੍ਵ’ਕਾ ਭਵਨ ਵਹ ਸ੍ਵ-ਭਾਵ ਹੈ (ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਅਪਨਾ ਜੋ ਹੋਨਾ – ਪਰਿਣਮਨਾ ਸੋ ਸ੍ਵਭਾਵ ਹੈ); ਇਸਲਿਯੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯਸੇ ਜ੍ਞਾਨਕਾ ਹੋਨਾ – ਪਰਿਣਮਨਾ
੧੩੨