ਨਿਰਰ੍ਗਲਪ੍ਰਸਰਃ ਸਹਜਵਿਜ੍ਰੁਮ੍ਭਮਾਣਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਤਯਾ ਯਥਾ ਯਥਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਸ੍ਵਭਾਵੋ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਤਥਾਸ੍ਰਵੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ, ਯਥਾ ਯਥਾਸ੍ਰਵੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਤਥਾ ਤਥਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਸ੍ਵਭਾਵੋ ਭਵਤੀਤਿ . ਤਾਵਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਸ੍ਵਭਾਵੋ ਭਵਤਿ ਯਾਵਤ੍ ਸਮ੍ਯਗਾਸ੍ਰਵੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ, ਤਾਵਦਾਸ੍ਰਵੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਯਾਵਤ੍ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਸ੍ਵਭਾਵੋ ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞਾਨਾਸ੍ਰਵਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤ੍ਯੋਃ ਸਮਕਾਲਤ੍ਵਮ੍ . ਬਾਦਲਸਮੂਹਕੀ ਰਚਨਾ ਖਣ੍ਡਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਐਸੇ ਦਿਸ਼ਾਕੇ ਵਿਸ੍ਤਾਰਕੀ ਭਾਁਤਿ ਅਮਰ੍ਯਾਦ ਜਿਸਕਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰ ਹੈ ਐਸਾ, ਸਹਜਰੂਪਸੇ ਵਿਕਾਸਕੋ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਚਿਤ੍ਸ਼ਕ੍ਤਿਸੇ ਜ੍ਯੋਂ-ਜ੍ਯੋਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਸ੍ਵਭਾਵ ਹੋਤਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਤ੍ਯੋਂ-ਤ੍ਯੋਂ ਆਸ੍ਰਵੋਂਸੇ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤ ਹੋਤਾ ਜਾਤਾ ਹੈ, ਔਰ ਜ੍ਯੋਂ-ਜ੍ਯੋਂ ਆਸ੍ਰਵੋਂਸੇ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤ ਹੋਤਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਤ੍ਯੋਂ-ਤ੍ਯੋਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਸ੍ਵਭਾਵ ਹੋਤਾ ਜਾਤਾ ਹੈ; ਉਤਨਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਸ੍ਵਭਾਵ ਹੋਤਾ ਹੈ ਜਿਤਨਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਕਾਰਸੇ ਆਸ੍ਰਵੋਂਸੇ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤ ਹੋਤਾ ਹੈ, ਔਰ ਉਤਨਾ ਆਸ੍ਰਵੋਂਸੇ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤ ਹੋਤਾ ਹੈ ਜਿਤਨਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਕਾਰਸੇ ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਸ੍ਵਭਾਵ ਹੋਤਾ ਹੈ . ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਜ੍ਞਾਨਕੋ ਔਰ ਆਸ੍ਰਵੋਂਕੀ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿਕੋ ਸਮਕਾਲਪਨਾ ਹੈ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਆਸ੍ਰਵੋਂਕਾ ਔਰ ਆਤ੍ਮਾਕਾ ਜੈਸਾ ਊ ਪਰ ਕਹਾ ਹੈ ਤਦਨੁਸਾਰ ਭੇਦ ਜਾਨਤੇ ਹੀ, ਜਿਸ-ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰਸੇ ਜਿਤਨੇ-ਜਿਤਨੇ ਅਂਸ਼ਮੇਂ ਆਤ੍ਮਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਸ੍ਵਭਾਵ ਹੋਤਾ ਹੈ ਉਸ-ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਰਸੇ ਉਤਨੇ-ਉਤਨੇ ਅਂਸ਼ਮੇਂ ਵਹ ਆਸ੍ਰਵੋਂਸੇ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤ ਹੋਤਾ ਹੈ . ਜਬ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣ ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਸ੍ਵਭਾਵ ਹੋਤਾ ਹੈ ਤਬ ਸਮਸ੍ਤ ਆਸ੍ਰਵੋਂਸੇ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤ ਹੋਤਾ ਹੈ . ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਜ੍ਞਾਨਕਾ ਔਰ ਆਸ੍ਰਵਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿਕਾ ਏਕ ਕਾਲ ਹੈ .
ਯਹ ਆਸ੍ਰਵੋਂਕੋ ਦੂਰ ਹੋਨੇਕਾ ਔਰ ਸਂਵਰ ਹੋਨੇਕਾ ਵਰ੍ਣਨ ਗੁਣਸ੍ਥਾਨੋਂਕੀ ਪਰਿਪਾਟੀਰੂਪਸੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਸੂਤ੍ਰਕੀ ਟੀਕਾ ਆਦਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਂਮੇਂ ਹੈ ਵਹਾਁਸੇ ਜਾਨਨਾ . ਯਹਾਁ ਤੋ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਪ੍ਰਕਰਣ ਹੈ, ਇਸਲਿਯੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਯਾ ਕਹਾ ਹੈ .
‘ਆਤ੍ਮਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਸ੍ਵਭਾਵ ਹੋਤਾ ਜਾਤਾ ਹੈ’ ਇਸਕਾ ਕ੍ਯਾ ਅਰ੍ਥ ਹੈ ? ਉਸਕਾ ਉਤ੍ਤਰ : — ‘ਆਤ੍ਮਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਸ੍ਵਭਾਵ ਹੋਤਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਜ੍ਞਾਨਮੇਂ ਸ੍ਥਿਤ ਹੋਤਾ ਜਾਤਾ ਹੈ .’ ਜਬ ਤਕ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵ ਹੋ ਤਬ ਤਕ ਜ੍ਞਾਨਕੋ (ਭਲੇ ਹੀ ਵਹ ਕ੍ਸ਼ਾਯੋਪਸ਼ਮਿਕ ਜ੍ਞਾਨ ਅਧਿਕ ਹੋ ਤੋ ਭੀ) ਅਜ੍ਞਾਨ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਔਰ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਕੇ ਜਾਨੇਕੇ ਬਾਦ ਉਸੇ (ਭਲੇ ਹੀ ਵਹ ਕ੍ਸ਼ਾਯੋਪਸ਼ਮਿਕ ਜ੍ਞਾਨ ਅਲ੍ਪ ਹੋ ਤੋ ਭੀ) ਵਿਜ੍ਞਾਨ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ . ਜ੍ਯੋਂ-ਜ੍ਯੋਂ ਵਹ ਜ੍ਞਾਨ ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਨ ਸ੍ਥਿਰ-ਘਨ ਹੋਤਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਤ੍ਯੋਂ-ਤ੍ਯੋਂ ਆਸ੍ਰਵੋਂਕੀ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿ ਹੋਤੀ ਜਾਤੀ ਹੈ ਔਰ ਜ੍ਯੋਂ-ਜ੍ਯੋਂ ਆਸ੍ਰਵੋਂਕੀ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿ ਹੋਤੀ ਜਾਤੀ ਹੈ ਤ੍ਯੋਂ-ਤ੍ਯੋਂ ਜ੍ਞਾਨ (ਵਿਜ੍ਞਾਨ) ਸ੍ਥਿਰ-ਘਨ ਹੋਤਾ ਜਾਤਾ ਹੈ, ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਸ੍ਵਭਾਵ ਹੋਤਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ..੭੪..
ਅਬ ਇਸੀ ਅਰ੍ਥਕਾ ਕਲਸ਼ਰੂਪ ਤਥਾ ਆਗੇਕੇ ਕਥਨਕਾ ਸੂਚਕ ਕਾਵ੍ਯ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
੧੪੦