ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵਸਮ੍ਭਵਮ੍ਰੁਤੇ ਕਾ ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਕਰ੍ਮਸ੍ਥਿਤਿਃ .
ਜ੍ਞਾਨੀਭੂਯ ਤਦਾ ਸ ਏਸ਼ ਲਸਿਤਃ ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਤ੍ਵਸ਼ੂਨ੍ਯਃ ਪੁਮਾਨ੍ ..੪੯..
ਆਤ੍ਮਾਕੇ ਜ੍ਞੇਯਜ੍ਞਾਯਕਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਵ੍ਯਵਹਾਰਮਾਤ੍ਰ ਹੋਨੇ ਪਰ ਭੀ ਪੁਦ੍ਗਲਪਰਿਣਾਮ ਜਿਸਕਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤ ਹੈ ਐਸਾ
ਜ੍ਞਾਨ ਹੀ ਜ੍ਞਾਤਾਕਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਹੈ . (ਇਸਲਿਯੇ ਵਹ ਜ੍ਞਾਨ ਹੀ ਜ੍ਞਾਤਾਕਾ ਕਰ੍ਮ ਹੈ .)..੭੫..
ਅਬ ਇਸੀ ਅਰ੍ਥਕਾ ਸਮਰ੍ਥਕ ਕਲਸ਼ਰੂਪ ਕਾਵ੍ਯ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਤਾ ਤਦਾਤ੍ਮਨਿ ਭਵੇਤ੍ ] ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਤਾ ਤਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਮੇਂ ਹੀ ਹੋਤੀ ਹੈ, [ਅਤਦਾਤ੍ਮਨਿ ਅਪਿ ਨ ਏਵ ] ਅਤਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਮੇਂ ਨਹੀਂ ਹੀ ਹੋਤੀ . ਔਰ [ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵਸਮ੍ਭਵਮ੍ ਰੁਤੇ ] ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵਕੇ ਸਮ੍ਭਵ ਬਿਨਾ [ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਕਰ੍ਮਸ੍ਥਿਤਿਃ ਕਾ ] ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਕੀ ਸ੍ਥਿਤਿ ਕੈਸੀ ? ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਕੀ ਸ੍ਥਿਤਿ ਨਹੀਂ ਹੀ ਹੋਤੀ . [ਇਤਿ ਉਦ੍ਦਾਮ-ਵਿਵੇਕ- ਘਸ੍ਮਰ-ਮਹੋਭਾਰੇਣ ] ਐਸੇ ਪ੍ਰਬਲ ਵਿਵੇਕਰੂਪ, ਔਰ ਸਬਕੋ ਗ੍ਰਾਸੀਭੂਤ ਕਰਨੇਕੇ ਸ੍ਵਭਾਵਵਾਲੇ ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕੇ ਭਾਰਸੇ [ਤਮਃ ਭਿਨ੍ਦਨ੍ ] ਅਜ੍ਞਾਨਾਂਧਕਾਰਕੋ ਭੇਦਤਾ ਹੁਆ, [ਸਃ ਏਸ਼ਃ ਪੁਮਾਨ੍ ] ਯਹ ਆਤ੍ਮਾ [ਜ੍ਞਾਨੀਭੂਯ ] ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਵਰੂਪ ਹੋਕਰ, [ਤਦਾ ] ਉਸ ਸਮਯ [ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਤ੍ਵਸ਼ੂਨ੍ਯਃ ਲਸਿਤਃ ] ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਤ੍ਵਰਹਿਤ ਹੁਆ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਜੋ ਸਰ੍ਵ ਅਵਸ੍ਥਾਓਂਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਹੋਤਾ ਹੈ ਸੋ ਤੋ ਵ੍ਯਾਪਕ ਹੈ ਔਰ ਕੋਈ ਏਕ ਅਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਹ, (ਉਸ ਵ੍ਯਾਪਕਕਾ) ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਹੈ . ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਤੋ ਵ੍ਯਾਪਕ ਹੈ ਔਰ ਪਰ੍ਯਾਯ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਹੈ . ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਪਰ੍ਯਾਯ ਅਭੇਦਰੂਪ ਹੀ ਹੈ . ਜੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਾ ਆਤ੍ਮਾ, ਸ੍ਵਰੂਪ ਅਥਵਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਹੈ ਵਹੀ ਪਰ੍ਯਾਯਕਾ ਆਤ੍ਮਾ, ਸ੍ਵਰੂਪ ਅਥਵਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਹੈ . ਐਸਾ ਹੋਨੇਸੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਯਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਹੋਤਾ ਹੈ ਔਰ ਪਰ੍ਯਾਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਹੋ ਜਾਤੀ ਹੈ . ਐਸੀ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਤਾ ਤਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਮੇਂ ਹੀ (ਅਭਿਨ੍ਨ ਸਤ੍ਤਾਵਾਲੇ ਪਦਾਰ੍ਥਮੇਂ ਹੀ) ਹੋਤੀ ਹੈ; ਅਤਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਮੇਂ (ਜਿਨਕੀ ਸਤ੍ਤਾ – ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਭਿਨ੍ਨ-ਭਿਨ੍ਨ ਹੈ ਐਸੇ ਪਦਾਰ੍ਥੋਂਮੇਂ) ਨਹੀਂ ਹੀ ਹੋਤੀ . ਜਹਾਁ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵ ਹੋਤਾ ਹੈ ਵਹੀਂ ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਭਾਵ ਹੋਤਾ ਹੈ; ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵਕੇ ਬਿਨਾ ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ . ਜੋ ਐਸਾ ਜਾਨਤਾ ਹੈ ਵਹ ਪੁਦ੍ਗਲ ਔਰ ਆਤ੍ਮਾਕੇ ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਐਸਾ ਜਾਨਤਾ ਹੈ . ਐਸਾ ਜਾਨਨੇ ਪਰ ਵਹ ਜ੍ਞਾਨੀ ਹੋਤਾ ਹੈ, ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਭਾਵਸੇ ਰਹਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ ਔਰ ਜ੍ਞਾਤਾਦ੍ਰਸ਼੍ਟਾ — ਜਗਤਕਾ ਸਾਕ੍ਸ਼ੀਭੂਤ — ਹੋਤਾ ਹੈ .੪੯.