ਯਤੋ ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਵਿਕਾਰ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਯਂ ਚ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਮਾਤ੍ਮਪਰਿਣਾਮਂ ਕਰ੍ਮ ਆਤ੍ਮਨਾ ਸ੍ਵਯਮਨ੍ਤਰ੍ਵ੍ਯਾਪਕੇਨ ਭੂਤ੍ਵਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤੇਸ਼ੁ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਤਂ ਗ੍ਰੁਹ੍ਣਤਾ ਤਥਾ ਪਰਿਣਮਤਾ ਤਥੋਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨੇਨ ਚ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਂ ਜਾਨਨ੍ਨਪਿ ਹਿ ਜ੍ਞਾਨੀ ਸ੍ਵਯਮਨ੍ਤਰ੍ਵ੍ਯਾਪਕੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਬਹਿਃਸ੍ਥਸ੍ਯ ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਮਂ ਮ੍ਰੁਤ੍ਤਿਕਾਕਲਸ਼ਮਿਵਾਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤੇਸ਼ੁ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਨ ਤਂ ਗ੍ਰੁਹ੍ਣਾਤਿ ਨ ਤਥਾ ਪਰਿਣਮਤਿ ਨ ਤਥੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਚ, ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਵਿਕਾਰ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਯਂ ਚ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਪਰਿਣਾਮਂ ਕਰ੍ਮਾਕੁਰ੍ਵਾਣਸ੍ਯ ਸ੍ਵਪਰਿਣਾਮਂ ਜਾਨਤੋਪਿ ਜ੍ਞਾਨਿਨਃ ਪੁਦ੍ਗਲੇਨ ਸਹ ਨ ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਕਰ੍ਮਭਾਵਃ .
ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਫਲਂ ਜਾਨਤੋ ਜੀਵਸ੍ਯ ਸਹ ਪੁਦ੍ਗਲੇਨ ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਕਰ੍ਮਭਾਵਃ ਕਿਂ ਭਵਤਿ ਕਿਂ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਚੇਤ੍ —
ਗਾਥਾਰ੍ਥ : — [ਜ੍ਞਾਨੀ ] ਜ੍ਞਾਨੀ [ਅਨੇਕਵਿਧਮ੍ ] ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰਕੇ [ਸ੍ਵਕਪਰਿਣਾਮਮ੍ ] ਅਪਨੇ ਪਰਿਣਾਮਕੋ [ਜਾਨਨ੍ ਅਪਿ ] ਜਾਨਤਾ ਹੁਆ ਭੀ [ ਖਲੁ ] ਨਿਸ਼੍ਚਯਸੇ [ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਪਰ੍ਯਾਯੇ ] ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਕੀ ਪਰ੍ਯਾਯਮੇਂ [ਨ ਅਪਿ ਪਰਿਣਮਤਿ ] ਪਰਿਣਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ, [ ਨ ਗ੍ਰੁਹ੍ਣਾਤਿ ] ਉਸੇ ਗ੍ਰਹਣ ਨਹੀਂ ਕਰਤਾ ਔਰ [ਨ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ] ਉਸ – ਰੂਪ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ .
ਟੀਕਾ : — ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ, ਵਿਕਾਰ੍ਯ ਔਰ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਯ ਐਸਾ, ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਵਾਲਾ ਆਤ੍ਮਾਕੇ ਪਰਿਣਾਮਸ੍ਵਰੂਪ ਜੋ ਕਰ੍ਮ (ਕਰ੍ਤਾਕਾ ਕਾਰ੍ਯ), ਉਸਮੇਂ ਆਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਂ ਅਨ੍ਤਰ੍ਵ੍ਯਾਪਕ ਹੋਕਰ, ਆਦਿ-ਮਧ੍ਯ-ਅਨ੍ਤਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਹੋਕਰ, ਉਸੇ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਤਾ ਹੁਆ, ਉਸ-ਰੂਪ ਪਰਿਣਮਨ ਕਰਤਾ ਹੁਆ ਔਰ ਉਸ-ਰੂਪ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਹੋਤਾ ਹੁਆ, ਉਸ ਆਤ੍ਮਪਰਿਣਾਮਕੋ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਆਤ੍ਮਾਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਕਿਯੇ ਜਾਨੇਵਾਲੇ ਆਤ੍ਮਪਰਿਣਾਮਕੋ ਜ੍ਞਾਨੀ ਜਾਨਤਾ ਹੁਆ ਭੀ, ਜੈਸੇ ਮਿਟ੍ਟੀ ਸ੍ਵਯਂ ਘੜੇਮੇਂ ਅਨ੍ਤਰ੍ਵ੍ਯਾਪਕ ਹੋਕਰ, ਆਦਿ-ਮਧ੍ਯ-ਅਨ੍ਤਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਹੋਕਰ, ਘੜੇਕੋ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਤੀ ਹੈ, ਘਡੇ਼ਕੇ ਰੂਪਮੇਂ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤੀ ਹੈ ਔਰ ਘੜੇਕੇ ਰੂਪਮੇਂ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਹੋਤੀ ਹੈ ਉਸੀਪ੍ਰਕਾਰ, ਜ੍ਞਾਨੀ ਸ੍ਵਯਂ ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਥਿਤ ਐਸੇ ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਕੇ ਪਰਿਣਾਮਮੇਂ ਅਨ੍ਤਰ੍ਵ੍ਯਾਪਕ ਹੋਕਰ, ਆਦਿ-ਮਧ੍ਯ-ਅਨ੍ਤਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਹੋਕਰ, ਉਸੇ ਗ੍ਰਹਣ ਨਹੀਂ ਕਰਤਾ, ਉਸ-ਰੂਪ ਪਰਿਣਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ ਔਰ ਉਸ-ਰੂਪ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ; ਇਸਲਿਯੇ ਯਦ੍ਯਪਿ ਜ੍ਞਾਨੀ ਅਪਨੇ ਪਰਿਣਾਮਕੋ ਜਾਨਤਾ ਹੈ ਤਥਾਪਿ, ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ, ਵਿਕਾਰ੍ਯ ਔਰ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਯ ਐਸਾ ਜੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਵਾਲਾ ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਪਰਿਣਾਮਸ੍ਵਰੂਪ ਕਰ੍ਮ ਹੈ, ਉਸੇ ਨ ਕਰਨੇਵਾਲੇ ਜ੍ਞਾਨੀਕੋ ਪੁਦ੍ਗਲਕੇ ਸਾਥ ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੈ
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਜੈਸਾ ੭੬ਵੀਂ ਗਾਥਾਮੇਂ ਕਹਾ ਹੈ ਤਦਨੁਸਾਰ ਯਹਾਁ ਭੀ ਜਾਨ ਲੇਨਾ . ਵਹਾਁ ‘ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੋ ਜਾਨਤਾ ਹੁਆ ਜ੍ਞਾਨੀ’ ਐਸਾ ਕਹਾ ਥਾ ਉਸਕੇ ਸ੍ਥਾਨ ਪਰ ਯਹਾਁ ‘ਅਪਨੇ ਪਰਿਣਾਮਕੋ ਜਾਨਤਾ ਹੁਆ ਜ੍ਞਾਨੀ’ ਐਸਾ ਕਹਾ ਹੈ — ਇਤਨਾ ਅਨ੍ਤਰ ਹੈ ..੭੭..
ਅਬ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਕਰਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੇ ਫਲਕੋ ਜਾਨਨੇਵਾਲੇ ਐਸੇ ਜੀਵਕੋ ਪੁਦ੍ਗਲਕੇ ਸਾਥ ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਭਾਵ (ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਪਨਾ) ਹੈ ਯਾ ਨਹੀਂ ? ਉਸਕਾ ਉਤ੍ਤਰ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
੧੪੬