ਯਤੋ ਜੀਵਪਰਿਣਾਮਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤੀਕ੍ਰੁਤ੍ਯ ਪੁਦ੍ਗਲਾਃ ਕਰ੍ਮਤ੍ਵੇਨ ਪਰਿਣਮਨ੍ਤਿ, ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮ ਨਿਮਿਤ੍ਤੀਕ੍ਰੁਤ੍ਯ ਜੀਵੋਪਿ ਪਰਿਣਮਤੀਤਿ ਜੀਵਪੁਦ੍ਗਲਪਰਿਣਾਮਯੋਰਿਤਰੇਤਰਹੇਤੁਤ੍ਵੋਪਨ੍ਯਾਸੇਪਿ ਜੀਵਪੁਦ੍ਗਲਯੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵਾਭਾਵਾਜ੍ਜੀਵਸ੍ਯ ਪੁਦ੍ਗਲਪਰਿਣਾਮਾਨਾਂ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਣੋਪਿ ਜੀਵਪਰਿਣਾਮਾਨਾਂ ਕਰ੍ਤ੍ਰੁ- ਕਰ੍ਮਤ੍ਵਾਸਿਦ੍ਧੌ ਨਿਮਿਤ੍ਤਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਭਾਵਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯਾਪ੍ਰਤਿਸ਼ਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਤਰੇਤਰਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰੀਭਵਨੇਨੈਵ ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਪਰਿਣਾਮਃ; ਤਤਃ ਕਾਰਣਾਨ੍ਮ੍ਰੁਤ੍ਤਿਕਯਾ ਕਲਸ਼ਸ੍ਯੇਵ ਸ੍ਵੇਨ ਭਾਵੇਨ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਭਾਵਸ੍ਯ ਕਰਣਾਜ੍ਜੀਵਃ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਾ ਕਦਾਚਿਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍, ਮ੍ਰੁਤ੍ਤਿਕਯਾ ਵਸਨਸ੍ਯੇਵ ਸ੍ਵੇਨ ਭਾਵੇਨ ਪਰਭਾਵਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਪੁਦ੍ਗਲਭਾਵਾਨਾਂ ਤੁ ਕਰ੍ਤਾ ਨ ਕਦਾਚਿਦਪਿ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
[ਕਰ੍ਮਤ੍ਵਂ ] ਕਰ੍ਮਰੂਪਮੇਂ [ਪਰਿਣਮਨ੍ਤਿ ] ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤੇ ਹੈਂ, [ਤਥਾ ਏਵ ] ਤਥਾ [ਜੀਵਃ ਅਪਿ ] ਜੀਵ ਭੀ [ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ] ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸੇ [ਪਰਿਣਮਤਿ ] ਪਰਿਣਮਨ ਕਰਤਾ ਹੈ . [ਜੀਵਃ ] ਜੀਵ [ਕਰ੍ਮਗੁਣਾਨ੍ ] ਕਰ੍ਮਕੇ ਗੁਣੋਂਕੋ [ਨ ਅਪਿ ਕਰੋਤਿ ] ਨਹੀਂ ਕਰਤਾ [ਤਥਾ ਏਵ ] ਉਸੀ ਤਰਹ [ਕਰ੍ਮ ] ਕਰ੍ਮ [ਜੀਵਗੁਣਾਨ੍ ] ਜੀਵਕੇ ਗੁਣੋਂਕੋ ਨਹੀਂ ਕਰਤਾ; [ਤੁ ] ਪਰਨ੍ਤੁ [ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤੇਨ ] ਪਰਸ੍ਪਰ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸੇ [ਦ੍ਵਯੋਃ ਅਪਿ ] ਦੋਨੋਂਕੇ [ਪਰਿਣਾਮਂ ] ਪਰਿਣਾਮ [ਜਾਨੀਹਿ ] ਜਾਨੋ . [ਏਤੇਨ ਕਾਰਣੇਨ ਤੁ ] ਇਸ ਕਾਰਣਸੇ [ਆਤ੍ਮਾ ] ਆਤ੍ਮਾ [ਸ੍ਵਕੇਨ ] ਅਪਨੇ ਹੀ [ਭਾਵੇਨ ] ਭਾਵਸੇ [ਕਰ੍ਤਾ ] ਕਰ੍ਤਾ (ਕਹਾ ਜਾਤਾ) ਹੈ, [ਤੁ ] ਪਰਨ੍ਤੁ [ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕ੍ਰੁਤਾਨਾਂ ] ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਸੇ ਕਿਯੇ ਗਯੇ [ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮ੍ ] ਸਮਸ੍ਤ ਭਾਵੋਂਕਾ [ਕਰ੍ਤਾ ਨ ] ਕਰ੍ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ .
ਟੀਕਾ : — ‘ਜੀਵਪਰਿਣਾਮਕੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤ ਕਰਕੇ ਪੁਦ੍ਗਲ, ਕਰ੍ਮਰੂਪ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਭੀ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ’ — ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਜੀਵਕੇ ਪਰਿਣਾਮਕੋ ਔਰ ਪੁਦ੍ਗਲਕੇ ਪਰਿਣਾਮਕੋ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯ ਹੇਤੁਤ੍ਵਕਾ ਉਲ੍ਲੇਖ ਹੋਨੇ ਪਰ ਭੀ ਜੀਵ ਔਰ ਪੁਦ੍ਗਲਮੇਂ ਪਰਸ੍ਪਰ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵਕਾ ਅਭਾਵ ਹੋਨੇਸੇ ਜੀਵਕੋ ਪੁਦ੍ਗਲਪਰਿਣਾਮੋਂਕੇ ਸਾਥ ਔਰ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੋ ਜੀਵਪਰਿਣਾਮੋਂਕੇ ਸਾਥ ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਪਨੇਕੀ ਅਸਿਦ੍ਧਿ ਹੋਨੇਸੇ, ਮਾਤ੍ਰ ਨਿਮਿਤ੍ਤ-ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਭਾਵਕਾ ਨਿਸ਼ੇਧ ਨ ਹੋਨੇਸੇ, ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰ ਹੋਨੇਸੇ ਹੀ ਦੋਨੋਂਕੇ ਪਰਿਣਾਮ (ਹੋਤੇ) ਹੈਂ; ਇਸਲਿਯੇ, ਜੈਸੇ ਮਿਟ੍ਟੀ ਦ੍ਵਾਰਾ ਘੜਾ ਕਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਉਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਅਪਨੇ ਭਾਵਸੇ ਅਪਨਾ ਭਾਵ ਕਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਇਸਲਿਯੇ, ਜੀਵ ਅਪਨੇ ਭਾਵਕਾ ਕਰ੍ਤਾ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਹੈ, ਪਰਨ੍ਤੁ ਜੈਸੇ ਮਿਟ੍ਟੀਸੇ ਕਪੜਾ ਨਹੀਂ ਕਿਯਾ ਜਾ ਸਕਤਾ ਉਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਅਪਨੇ ਭਾਵਸੇ ਪਰਭਾਵਕਾ ਕਿਯਾ ਜਾਨਾ ਅਸ਼ਕ੍ਯ ਹੈ, ਇਸਲਿਏ (ਜੀਵ) ਪੁਦ੍ਗਲਭਾਵੋਂਕਾ ਕਰ੍ਤਾ ਤੋ ਕਦਾਪਿ ਨਹੀਂ ਹੈ ਯਹ ਨਿਸ਼੍ਚਯ ਹੈ
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਜੀਵਕੇ ਪਰਿਣਾਮਕੋ ਔਰ ਪੁਦ੍ਗਲਕੇ ਪਰਿਣਾਮਕੋ ਪਰਸ੍ਪਰ ਮਾਤ੍ਰ ਨਿਮਿਤ੍ਤ- ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਪਨਾ ਹੈ ਤੋ ਭੀ ਪਰਸ੍ਪਰ ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੈ . ਪਰਕੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸੇ ਜੋ ਅਪਨੇ ਭਾਵ ਹੁਏ ਉਨਕਾ ਕਰ੍ਤਾ ਤੋ ਜੀਵਕੋ ਅਜ੍ਞਾਨਦਸ਼ਾਮੇਂ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਹ ਭੀ ਸਕਤੇ ਹੈਂ, ਪਰਨ੍ਤੁ ਜੀਵ ਪਰਭਾਵਕਾ ਕਰ੍ਤਾ ਤੋ ਕਦਾਪਿ ਨਹੀਂ ਹੈ ..੮੦* ਸੇ ੮੨..