ਯਥਾਨ੍ਤਰ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵੇਨ ਮ੍ਰੁਤ੍ਤਿਕਯਾ ਕਲਸ਼ੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਭਾਵ੍ਯਭਾਵਕਭਾਵੇਨ ਮ੍ਰੁਤ੍ਤਿਕਯੈਵਾ- ਨੁਭੂਯਮਾਨੇ ਚ ਬਹਿਰ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵੇਨ ਕਲਸ਼ਸਮ੍ਭਵਾਨੁਕੂਲਂ ਵ੍ਯਾਪਾਰਂ ਕੁਰ੍ਵਾਣਃ ਕਲਸ਼ਕ੍ਰੁਤਤੋਯੋਪਯੋਗਜਾਂ ਤ੍ਰੁਪ੍ਤਿਂ ਭਾਵ੍ਯਭਾਵਕਭਾਵੇਨਾਨੁਭਵਂਸ਼੍ਚ ਕੁਲਾਲਃ ਕਲਸ਼ਂ ਕਰੋਤ੍ਯਨੁਭਵਤਿ ਚੇਤਿ ਲੋਕਾਨਾਮਨਾਦਿਰੂਢੋਸ੍ਤਿ ਤਾਵਦ੍ ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ, ਤਥਾਨ੍ਤਰ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵੇਨ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਕਰ੍ਮਣਿ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਭਾਵ੍ਯਭਾਵਕਭਾਵੇਨ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣੈਵਾਨੁਭੂਯਮਾਨੇ ਚ ਬਹਿਰ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵੇਨਾਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਸਮ੍ਭਵਾਨੁਕੂਲਂ ਪਰਿਣਾਮਂ ਕੁਰ੍ਵਾਣਃ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਵਿਪਾਕਸਮ੍ਪਾਦਿਤਵਿਸ਼ਯਸਨ੍ਨਿਧਿਪ੍ਰਧਾਵਿਤਾਂ ਸੁਖਦੁਃਖਪਰਿਣਤਿਂ ਭਾਵ੍ਯਭਾਵਕਭਾਵੇਨਾ- ਨੁਭਵਂਸ਼੍ਚ ਜੀਵਃ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤ੍ਯਨੁਭਵਤਿ ਚੇਤ੍ਯਜ੍ਞਾਨਿਨਾਮਾਸਂਸਾਰਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੋਸ੍ਤਿ ਤਾਵਦ੍ ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ
ਗਾਥਾਰ੍ਥ : — [ਵ੍ਯਵਹਾਰਸ੍ਯ ਤੁ ] ਵ੍ਯਵਹਾਰਨਯਕਾ ਯਹ ਮਤ ਹੈ ਕਿ [ਆਤ੍ਮਾ ] ਆਤ੍ਮਾ [ਨੈਕਵਿਧਮ੍ ] ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰਕੇ [ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮ ] ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੋ [ਕਰੋਤਿ ] ਕਰਤਾ ਹੈ [ਪੁਨਃ ਚ ] ਔਰ [ਤਦ੍ ਏਵ ] ਉਸੀ [ਅਨੇਕਵਿਧਮ੍ ] ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰਕੇ [ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮ ] ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੋ [ਵੇਦਯਤੇ ] ਭੋਗਤਾ ਹੈ .
ਟੀਕਾ : — ਜੈਸੇ, ਭੀਤਰ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵਸੇ ਮਿਟ੍ਟੀ ਘੜੇਕੋ ਕਰਤੀ ਹੈ ਔਰ ਭਾਵ੍ਯਭਾਵਕਭਾਵਸੇ ਮਿਟ੍ਟੀ ਹੀ ਘੜੇਕੋ ਭੋਗਤੀ ਹੈ ਤਥਾਪਿ, ਬਾਹ੍ਯਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵਸੇ ਘੜੇਕੀ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮੇਂ ਅਨੁਕੂਲ ਐਸੇ (ਇਚ੍ਛਾਰੂਪ ਔਰ ਹਾਥ ਆਦਿਕੀ ਕ੍ਰਿਯਾਰੂਪ ਅਪਨੇ) ਵ੍ਯਾਪਾਰਕੋ ਕਰਤਾ ਹੁਆ ਤਥਾ ਘੜੇਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਕਿਯੇ ਗਯੇ ਪਾਨੀਕੇ ਉਪਯੋਗਸੇ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਤ੍ਰੁਪ੍ਤਿਕੋ (ਅਪਨੇ ਤ੍ਰੁਪ੍ਤਿਭਾਵਕੋ) ਭਾਵ੍ਯਭਾਵਕਭਾਵਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਤਾ ਹੁਆ — ਭੋਗਤਾ ਹੁਆ ਕੁਮ੍ਹਾਰ ਘੜੇਕੋ ਕਰਤਾ ਹੈ ਔਰ ਭੋਗਤਾ ਹੈ ਐਸਾ ਲੋਗੋਂਕਾ ਅਨਾਦਿਸੇ ਰੂਢ ਵ੍ਯਵਹਾਰ ਹੈ; ਉਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਭੀਤਰ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵਸੇ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ ਕਰ੍ਮਕੋ ਕਰਤਾ ਹੈ ਔਰ ਭਾਵ੍ਯਭਾਵਕਭਾਵਸੇ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹੀ ਕਰ੍ਮਕੋ ਭੋਗਤਾ ਹੈ ਤਥਾਪਿ, ਬਾਹ੍ਯਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵਸੇ ਅਜ੍ਞਾਨਕੇ ਕਾਰਣ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੇ ਹੋਨੇਮੇਂ ਅਨੁਕੂਲ (ਅਪਨੇ ਰਾਗਾਦਿਕ) ਪਰਿਣਾਮਕੋ ਕਰਤਾ ਹੁਆ ਔਰ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੇ ਵਿਪਾਕਸੇ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਹੁਈ ਵਿਸ਼ਯੋਂਕੀ ਨਿਕਟਤਾਸੇ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ (ਅਪਨੀ) ਸੁਖਦੁਃਖਰੂਪ ਪਰਿਣਤਿਕੋ ਭਾਵ੍ਯਭਾਵਕਭਾਵਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਤਾ ਹੁਆ — ਭੋਗਤਾ ਹੁਆ ਜੀਵ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੋ ਕਰਤਾ ਹੈ ਔਰ ਭੋਗਤਾ ਹੈ ਐਸਾ ਅਜ੍ਞਾਨਿਯੋਂਕਾ ਅਨਾਦਿ ਸਂਸਾਰਸੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਵ੍ਯਵਹਾਰ ਹੈ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੋ ਪਰਮਾਰ੍ਥਸੇ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹੀ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਤੋ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੀ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕੇ ਅਨੁਕੂਲ ਅਪਨੇ ਰਾਗਾਦਿਕ ਪਰਿਣਾਮੋਂਕੋ ਕਰਤਾ ਹੈ . ਔਰ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹੀ ਕਰ੍ਮਕੋ ਭੋਗਤਾ
੧੫੪