ਕਰਤਾ ਹੁਆ ਕ ਦਾਪਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਿਤ ਨ ਹੋ . ਆਤ੍ਮਾਕੀ ਔਰ ਪੁਦ੍ਗਲਕੀ — ਦੋਨੋਂਕੀ ਕ੍ਰਿਯਾ ਏਕ ਆਤ੍ਮਾ ਹੀ ਕਰਤਾ ਹੈ ਐਸਾ ਮਾਨਨੇਵਾਲੇ ਮਿਥ੍ਯਾਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿ ਹੈਂ . ਜੜ-ਚੇਤਨਕੀ ਏਕ ਕ੍ਰਿਯਾ ਹੋ ਤੋ ਸਰ੍ਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਂਕੇ ਪਲਟ ਜਾਨੇਸੇ ਸਬਕਾ ਲੋਪ ਹੋ ਜਾਯੇਗਾ — ਯਹ ਮਹਾਦੋਸ਼ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਹੋਗਾ ..੮੬.. ਅਬ ਇਸੀ ਅਰ੍ਥਕਾ ਸਮਰ੍ਥਕ ਕਲਸ਼ਰੂਪ ਕਾਵ੍ਯ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਯਃ ਪਰਿਣਮਤਿ ਸ ਕਰ੍ਤਾ ] ਜੋ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ ਸੋ ਕਰ੍ਤਾ ਹੈ, [ਯਃ ਪਰਿਣਾਮਃ ਭਵੇਤ੍ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮ ] (ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਨੇਵਾਲੇਕਾ) ਜੋ ਪਰਿਣਾਮ ਹੈ ਸੋ ਕਰ੍ਮ ਹੈ [ਤੁ ] ਔਰ [ਯਾ ਪਰਿਣਤਿਃ ਸਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ] ਜੋ ਪਰਿਣਤਿ ਹੈ ਸੋ ਕ੍ਰਿਯਾ ਹੈ; [ਤ੍ਰਯਮ੍ ਅਪਿ ] ਯ੍ਾਹ ਤੀਨੋਂ ਹੀ, [ਵਸ੍ਤੁਤਯਾ ਭਿਨ੍ਨਂ ਨ ] ਵਸ੍ਤੁਰੂਪਸੇ ਭਿਨ੍ਨ ਨਹੀਂ ਹੈਂ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਦ੍ਰਵ੍ਯਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿਸੇ ਪਰਿਣਾਮ ਔਰ ਪਰਿਣਾਮੀਕਾ ਅਭੇਦ ਹੈ ਔਰ ਪਰ੍ਯਾਯਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿਸੇ ਭੇਦ ਹੈ . ਭੇਦਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿਸੇ ਤੋ ਕਰ੍ਤਾ, ਕਰ੍ਮ ਔਰ ਕ੍ਰਿਯਾ ਯਹ ਤੀਨ ਕਹੇ ਗਯੇ ਹੈਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਯਹਾਁ ਅਭੇਦਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿਸੇ ਪਰਮਾਰ੍ਥ ਕਹਾ ਗਯਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰ੍ਤਾ, ਕਰ੍ਮ ਔਰ ਕ੍ਰਿਯਾ — ਤੀਨੋਂ ਹੀ ਏਕ ਦ੍ਰਵ੍ਯਕੀ ਅਭਿਨ੍ਨ ਅਵਸ੍ਥਾਯੇਂ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਭੇਦਰੂਪ ਭਿਨ੍ਨ ਵਸ੍ਤੁਏਁ ਨਹੀਂ ਹੈਂ .੫੧.
ਪੁਨਃ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਏਕਃ ਪਰਿਣਮਤਿ ਸਦਾ ] ਵਸ੍ਤੁ ਏਕ ਹੀ ਸਦਾ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤੀ ਹੈ, [ਏਕਸ੍ਯ ਸਦਾ ਪਰਿਣਾਮਃ ਜਾਯਤੇ ] ਏਕਕਾ ਹੀ ਸਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਹੋਤਾ ਹੈ (ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਏਕ ਅਵਸ੍ਥਾਸੇ ਅਨ੍ਯ ਅਵਸ੍ਥਾ ਏਕਕੀ ਹੀ ਹੋਤੀ ਹੈ) ਔਰ [ਏਕਸ੍ਯ ਪਰਿਣਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ] ਏਕਕੀ ਹੀ ਪਰਿਣਤਿ – ਕ੍ਰਿਯਾ ਹੋਤੀ ਹੈ; [ਯਤਃ ] ਕ੍ਯੋਂਕਿ [ਅਨੇਕਮ੍ ਅਪਿ ਏਕਮ੍ ਏਵ ] ਅਨੇਕਰੂਪ ਹੋਨੇ ਪਰ ਭੀ ਏਕ ਹੀ ਵਸ੍ਤੁ ਹੈ, ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਹੈ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਏਕ ਵਸ੍ਤੁਕੀ ਅਨੇਕ ਪਰ੍ਯਾਯੇਂ ਹੋਤੀ ਹੈਂ; ਉਨ੍ਹੇਂ ਪਰਿਣਾਮ ਭੀ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਔਰ ਅਵਸ੍ਥਾ ਭੀ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ . ਵੇ ਸਂਜ੍ਞਾ, ਸਂਖ੍ਯਾ, ਲਕ੍ਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਆਦਿਸੇ ਭਿਨ੍ਨ-ਭਿਨ੍ਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਿਤ ਹੋਤੀ ਹੈਂ ਤਥਾਪਿ ਏਕ ਵਸ੍ਤੁ ਹੀ ਹੈ, ਭਿਨ੍ਨ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਐਸਾ ਹੀ ਭੇਦਾਭੇਦਸ੍ਵਰੂਪ ਵਸ੍ਤੁਕਾ ਸ੍ਵਭਾਵ ਹੈ .੫੨.
ਔਰ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ : —
੧੫੮