ਰ੍ਦੁਰ੍ਵਾਰਂ ਨਨੁ ਮੋਹਿਨਾਮਿਹ ਮਹਾਹਂਕਾਰਰੂਪਂ ਤਮਃ .
ਤਤ੍ਕਿਂ ਜ੍ਞਾਨਘਨਸ੍ਯ ਬਨ੍ਧਨਮਹੋ ਭੂਯੋ ਭਵੇਦਾਤ੍ਮਨਃ ..੫੫..
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਨ ਉਭੌ ਪਰਿਣਮਤਃ ਖਲੁ ] ਦੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਏਕ ਹੋਕਰ ਪਰਿਣਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਤੇ, [ਉਭਯੋਃ ਪਰਿਣਾਮਃ ਨ ਪ੍ਰਜਾਯੇਤ ] ਦੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਂਕਾ ਏਕ ਪਰਿਣਾਮ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ ਔਰ [ਉਭਯੋਃ ਪਰਿਣਤਿ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ ] ਦੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਂਕੀ ਏਕ ਪਰਿਣਤਿ – ਕ੍ਰਿਯਾ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ; [ਯਤ੍ ] ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਜੋ [ਅਨੇਕਮ੍ ਸਦਾ ਅਨੇਕਮ੍ ਏਵ ] ਅਨੇਕ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹੈਂ ਸੋ ਸਦਾ ਅਨੇਕ ਹੀ ਹੈਂ, ਵੇ ਬਦਲਕਰ ਏਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਤੇ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਜੋ ਦੋ ਵਸ੍ਤੁਏਁ ਹੈਂ ਵੇ ਸਰ੍ਵਥਾ ਭਿਨ੍ਨ ਹੀ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਭੇਦਵਾਲੀ ਹੀ ਹੈਂ . ਦੋਨੋਂ ਏਕ ਹੋਕਰ ਪਰਿਣਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ, ਏਕ ਪਰਿਣਾਮਕੋ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਤੀ ਔਰ ਉਨਕੀ ਏਕ ਕ੍ਰਿਯਾ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ — ਐਸਾ ਨਿਯਮ ਹੈ . ਯਦਿ ਦੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਏਕ ਹੋਕਰ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਂ ਤੋ ਸਰ੍ਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਂਕਾ ਲੋਪ ਹੋ ਜਾਯੇ .੫੩.
ਪੁਨਃ ਇਸ ਅਰ੍ਥਕੋ ਦ੍ਰੁਢ ਕਰਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਏਕਸ੍ਯ ਹਿ ਦ੍ਵੌ ਕਰ੍ਤਾਰੌ ਨ ਸ੍ਤਃ ] ਏਕ ਦ੍ਰਵ੍ਯਕੇ ਦੋ ਕਰ੍ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਤੇ, [ਚ ] ਔਰ [ਏਕਸ੍ਯ ਦ੍ਵੇ ਕਰ੍ਮਣੀ ਨ ] ਏਕ ਦ੍ਰਵ੍ਯਕੇ ਦੋ ਕਰ੍ਮ ਨਹੀਂ ਹੋਤੇ [ਚ ] ਤਥਾ [ਏਕਸ੍ਯ ਦ੍ਵੇ ਕ੍ਰਿਯੇ ਨ ] ਏਕ ਦ੍ਰਵ੍ਯਕੀ ਦੋ ਕ੍ਰਿਯਾਏਁ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ; [ਯਤਃ ] ਕ੍ਯੋਂਕਿ [ਏਕਮ੍ ਅਨੇਕਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ ] ਏਕ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਨੇਕ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਉਪਰੋਕ੍ਤ ਸ਼੍ਲੋਕੋਂਮੇਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯਨਯਸੇ ਅਥਵਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਰ੍ਥਿਕਨਯਸੇ ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਥਿਤਿਕਾ ਨਿਯਮ ਕਹਾ ਹੈ .੫੪.
ਆਤ੍ਮਾਕੋ ਅਨਾਦਿਸੇ ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਕੇ ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਪਨੇਕਾ ਅਜ੍ਞਾਨ ਹੈ ਯਦਿ ਵਹ ਪਰਮਾਰ੍ਥਨਯਕੇ ਗ੍ਰਹਣਸੇ ਏਕ ਬਾਰ ਭੀ ਵਿਲਯਕੋ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਹੋ ਜਾਯੇ ਤੋ ਫਿ ਰ ਨ ਆਯੇ, ਅਬ ਐਸਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —