ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਇਹ ] ਇਸ ਜਗਤ੍ਮੇਂ [ਮੋਹਿਨਾਮ੍ ] ਮੋਹੀ (ਅਜ੍ਞਾਨੀ) ਜੀਵੋਂਕਾ ‘[ਪਰਂ ਅਹਮ੍ ਕੁਰ੍ਵੇ ] ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਕੋ ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹੂਁ’ [ਇਤਿ ਮਹਾਹਂਕਾਰਰੂਪਂ ਤਮਃ ] ਐਸਾ ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਕੇ ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਤ੍ਵਕਾ ਮਹਾ ਅਹਂਕਾਰਰੂਪ ਅਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਧਕਾਰ — [ਨਨੁ ਉਚ੍ਚਕੈਃ ਦੁਰ੍ਵਾਰਂ ] ਜੋ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤ ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰ ਹੈ ਵਹ — [ਆਸਂਸਾਰਤਃ ਏਵ ਧਾਵਤਿ ] ਅਨਾਦਿ ਸਂਸਾਰਸੇ ਚਲਾ ਆ ਰਹਾ ਹੈ . ਆਚਾਰ੍ਯ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ — [ਅਹੋ ] ਅਹੋ ! [ਭੂਤਾਰ੍ਥਪਰਿਗ੍ਰਹੇਣ ] ਪਰਮਾਰ੍ਥਨਯਕਾ ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਸ਼ੁਦ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਰ੍ਥਿਕ ਅਭੇਦਨਯਕਾ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਨੇਸੇ [ਯਦਿ ] ਯਦਿ [ਤਤ੍ ਏਕਵਾਰਂ ਵਿਲਯਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ] ਵਹ ਏਕ ਬਾਰ ਭੀ ਨਾਸ਼ਕੋ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਹੋ [ਤਤ੍ ] ਤੋ [ਜ੍ਞਾਨਘਨਸ੍ਯ ਆਤ੍ਮਨਃ ] ਜ੍ਞਾਨਘਨ ਆਤ੍ਮਾਕੋ [ਭੂਯਃ ] ਪੁਨਃ [ਬਨ੍ਧਨਮ੍ ਕਿਂ ਭਵੇਤ੍ ] ਬਨ੍ਧਨ ਕੈਸੇ ਹੋ ਸਕਤਾ ਹੈ ? (ਜੀਵ ਜ੍ਞਾਨਘਨ ਹੈ, ਇਸਲਿਯੇ ਯਥਾਰ੍ਥ ਜ੍ਞਾਨ ਹੋਨੇਕੇ ਬਾਦ ਜ੍ਞਾਨ ਕਹਾਁ ਜਾ ਸਕਤਾ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਜਾਤਾ . ਔਰ ਜਬ ਜ੍ਞਾਨ ਨਹੀਂ ਜਾਤਾ ਤਬ ਫਿ ਰ ਅਜ੍ਞਾਨਸੇ ਬਨ੍ਧ ਕੈਸੇ ਹੋ ਸਕਤਾ ਹੈ ? ਕਭੀ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ .)
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਯਹਾਁ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯ ਯਹ ਹੈ ਕਿ — ਅਜ੍ਞਾਨ ਤੋ ਅਨਾਦਿਸੇ ਹੀ ਹੈ, ਪਰਨ੍ਤੁ ਪਰਮਾਰ੍ਥਨਯਕੇ ਗ੍ਰਹਣਸੇ, ਦਰ੍ਸ਼ਨਮੋਹਕਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਕਰ, ਏਕ ਬਾਰ ਯਥਾਰ੍ਥ ਜ੍ਞਾਨ ਹੋਕਰ ਕ੍ਸ਼ਾਯਿਕ ਸਮ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਹੋ ਤੋ ਪੁਨਃ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵ ਨ ਆਯੇ . ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਕੇ ਨ ਆਨੇਸੇ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਕਾ ਬਨ੍ਧ ਭੀ ਨ ਹੋ . ਔਰ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਕੇ ਜਾਨੇਕੇ ਬਾਦ ਸਂਸਾਰਕਾ ਬਨ੍ਧਨ ਕੈਸੇ ਰਹ ਸਕਤਾ ਹੈ ? ਨਹੀਂ ਰਹ ਸਕਤਾ ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਹੀ ਹੋਤਾ ਹੈ ਐਸਾ ਜਾਨਨਾ ਚਾਹਿਯੇ .੫੫.
ਅਬ ਪੁਨਃ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਪੂਰ੍ਵਕ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਆਤ੍ਮਾ ] ਆਤ੍ਮਾ ਤੋ [ਸਦਾ ] ਸਦਾ [ਆਤ੍ਮਭਾਵਾਨ੍ ] ਅਪਨੇ ਭਾਵੋਂਕੋ [ਕਰੋਤਿ ] ਕਰਤਾ ਹੈ ਔਰ [ਪਰਃ ] ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯ [ਪਰਭਾਵਾਨ੍ ] ਪਰਕੇ ਭਾਵੋਂਕੋ ਕਰਤਾ ਹੈ; [ਹਿ ] ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਜੋ [ਆਤ੍ਮਨਃ ਭਾਵਾਃ ] ਅਪਨੇ ਭਾਵ ਹੈਂ ਸੋ ਤੋ [ਆਤ੍ਮਾ ਏਵ ] ਆਪ ਹੀ ਹੈ ਔਰ ਜੋ [ਪਰਸ੍ਯ ਤੇ ] ਪਰਕੇ ਭਾਵ ਹੈਂ ਸੋ [ਪਰਃ ਏਵ ] ਪਰ ਹੀ ਹੈ (ਯਹ ਨਿਯਮ ਹੈ) .੫੩.
(ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਕੇ ਕਰ੍ਤਾ-ਕਰ੍ਮਪਨੇਕੀ ਮਾਨ੍ਯਤਾਕੋ ਅਜ੍ਞਾਨ ਕਹਕਰ ਯਹ ਕਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਐਸਾ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਸੋ ਮਿਥ੍ਯਾਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿ ਹੈ; ਯਹਾਁ ਆਸ਼ਂਕਾ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਹੋਤੀ ਹੈ ਕਿ — ਯਹ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਾਦਿ ਭਾਵ ਕ੍ਯਾ ਵਸ੍ਤੁ ਹੈਂ ? ਯਦਿ ਉਨ੍ਹੇਂ ਜੀਵਕਾ ਪਰਿਣਾਮ ਕਹਾ ਜਾਯੇ ਤੋ ਪਹਲੇ ਰਾਗਾਦਿ ਭਾਵੋਂਕੋ ਪੁਦ੍ਗਲਕੇ ਪਰਿਣਾਮ ਕਹੇ ਥੇ ਉਸ ਕਥਨਕੇ ਸਾਥ ਵਿਰੋਧ ਆਤਾ ਹੈ; ਔਰ ਯਦਿ ਉਨ੍ਹੇਂ ਪੁਦ੍ਗਲਕੇ ਪਰਿਣਾਮ ਕਹੇ ਜਾਯੇ ਤੋ ਜਿਨਕੇ ਸਾਥ ਜੀਵਕੋ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਨਕਾ ਫਲ ਜੀਵ ਕ੍ਯੋਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਕਰੇ ? ਇਸ ਆਸ਼ਂਕਾਕੋ ਦੂਰ ਕਰਨੇਕੇ ਲਿਯੇ ਅਬ ਗਾਥਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : — )
੧੬੦