ਅਥੈਵਮਯਮਨਾਦਿਵਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਤਰਭੂਤਮੋਹਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦਾਤ੍ਮਨ੍ਯੁਤ੍ਪ੍ਲਵਮਾਨੇਸ਼ੁ ਮਿਥ੍ਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਜ੍ਞਾਨਾਵਿਰਤਿਭਾਵੇਸ਼ੁ ਪਰਿਣਾਮਵਿਕਾਰੇਸ਼ੁ ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਵੇਤੇਸ਼ੁ ਨਿਮਿਤ੍ਤਭੂਤੇਸ਼ੁ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਨਿਰਂਜਨਾਨਾਦਿਨਿਧਨਵਸ੍ਤੁਸਰ੍ਵਸ੍ਵਭੂਤਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰ- ਭਾਵਤ੍ਵੇਨੈਕਵਿਧੋਪ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਸਾਂਜਨਾਨੇਕਭਾਵਤ੍ਵਮਾਪਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਯਮਜ੍ਞਾਨੀਭੂਤਃ ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਤ੍ਵ- ਮੁਪਢੌਕਮਾਨੋ ਵਿਕਾਰੇਣ ਪਰਿਣਮ੍ਯ ਯਂ ਯਂ ਭਾਵਮਾਤ੍ਮਨਃ ਕਰੋਤਿ ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਕਿਲੋਪਯੋਗਃ ਕਰ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ .
ਅਥਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਪਰਿਣਾਮਵਿਕਾਰਕਰ੍ਤ੍ਰੁਤ੍ਵੇ ਸਤਿ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ੍ਵਤ ਏਵ ਕਰ੍ਮਤ੍ਵੇਨ ਪਰਿਣਮ- ਤੀਤ੍ਯਾਹ — ਜਂ ਕੁਣਦਿ ਭਾਵਮਾਦਾ ਕਤ੍ਤਾ ਸੋ ਹੋਦਿ ਤਸ੍ਸ ਭਾਵਸ੍ਸ . ਕਮ੍ਮਤ੍ਤਂ ਪਰਿਣਮਦੇ ਤਮ੍ਹਿ ਸਯਂ ਪੋਗ੍ਗਲਂ ਦਵ੍ਵਂ ..੯੧.. ਭਾਵ ਹੈ ਤਥਾਪਿ — [ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ] ਤੀਨ ਪ੍ਰਕਾਰਕਾ ਹੋਤਾ ਹੁਆ [ਸਃ ਉਪਯੋਗਃ ] ਵਹ ਉਪਯੋਗ [ਯਂ ] ਜਿਸ [ਭਾਵਮ੍ ] (ਵਿਕਾਰੀ) ਭਾਵਕੋ [ਕਰੋਤਿ ] ਸ੍ਵਯਂ ਕਰਤਾ ਹੈ [ਤਸ੍ਯ ] ਉਸ ਭਾਵਕਾ [ਸਃ ] ਵਹ [ਕਰ੍ਤਾ ] ਕਰ੍ਤਾ [ਭਵਤਿ ] ਹੋਤਾ ਹੈ .
ਟੀਕਾ : — ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਅਨਾਦਿਸੇ ਅਨ੍ਯਵਸ੍ਤੁਭੂਤ ਮੋਹਕੇ ਸਾਥ ਸਂਯੁਕ੍ਤਤਾਕੇ ਕਾਰਣ ਅਪਨੇਮੇਂ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਹੋਨੇਵਾਲੇ ਜੋ ਯਹ ਤੀਨ ਮਿਥ੍ਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨ, ਅਜ੍ਞਾਨ ਔਰ ਅਵਿਰਤਿਭਾਵਰੂਪ ਪਰਿਣਾਮਵਿਕਾਰ ਹੈਂ ਉਨਕੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸੇ ( – ਕਾਰਣਸੇ) — ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਰਮਾਰ੍ਥਸੇ ਤੋ ਉਪਯੋਗ ਸ਼ੁਦ੍ਧ, ਨਿਰਂਜਨ, ਅਨਾਦਿਨਿਧਨ ਵਸ੍ਤੁਕੇ ਸਰ੍ਵਸ੍ਵਭੂਤ ਚੈਤਨ੍ਯਮਾਤ੍ਰਭਾਵਪਨੇਸੇ ਏਕ ਪ੍ਰਕਾਰਕਾ ਹੈ ਤਥਾਪਿ — ਅਸ਼ੁਦ੍ਧ, ਸਾਂਜਨ, ਅਨੇਕਭਾਵਤਾਕੋ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਹੋਤਾ ਹੁਆ ਤੀਨ ਪ੍ਰਕਾਰਕਾ ਹੋਕਰ, ਸ੍ਵਯਂ ਅਜ੍ਞਾਨੀ ਹੋਤਾ ਹੁਆ ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਤ੍ਵਕੋ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ, ਵਿਕਾਰਰੂਪ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਕਰ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਭਾਵਕੋ ਅਪਨਾ ਕਰਤਾ ਹੈ ਉਸ-ਉਸ ਭਾਵਕਾ ਵਹ ਉਪਯੋਗ ਕਰ੍ਤਾ ਹੋਤਾ ਹੈ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਪਹਲੇ ਕਹਾ ਥਾ ਕਿ ਜੋ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ ਸੋ ਕਰ੍ਤਾ ਹੈ . ਯਹਾਁ ਅਜ੍ਞਾਨਰੂਪ ਹੋਕਰ ਉਪਯੋਗ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੁਆ, ਇਸਲਿਯੇ ਜਿਸ ਭਾਵਰੂਪ ਵਹ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੁਆ ਉਸ ਭਾਵਕਾ ਉਸੇ ਕਰ੍ਤਾ ਕਹਾ ਹੈ . ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਉਪਯੋਗਕੋ ਕਰ੍ਤਾ ਜਾਨਨਾ ਚਾਹਿਯੇ . ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਰ੍ਥਿਕਨਯਸੇ ਆਤ੍ਮਾ ਕਰ੍ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਥਾਪਿ ਉਪਯੋਗ ਔਰ ਆਤ੍ਮਾ ਏਕ ਵਸ੍ਤੁ ਹੋਨੇਸੇ ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਰ੍ਥਿਕਨਯਸੇ ਆਤ੍ਮਾਕੋ ਭੀ ਕਰ੍ਤਾ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ..੯੦..
ਅਬ, ਯਹ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਜਬ ਆਤ੍ਮਾਕੇ ਤੀਨ ਪ੍ਰਕਾਰਕੇ ਪਰਿਣਾਮਵਿਕਾਰਕਾ ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਤ੍ਵ ਹੋਤਾ ਹੈ ਤਬ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਪਨੇ ਆਪ ਹੀ ਕਰ੍ਮਰੂਪ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ : —