ਆਤ੍ਮਾ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾ ਤਥਾਪਰਿਣਮਨੇਨ ਯਂ ਭਾਵਂ ਕਿਲ ਕਰੋਤਿ ਤਸ੍ਯਾਯਂ ਕਰ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸਾਧਕਵਤ੍ . ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤੇ ਸਤਿ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਪਰਿਣਮਤੇ . ਤਥਾ ਹਿ — ਯਥਾ ਸਾਧਕਃ ਕਿਲ ਤਥਾਵਿਧਧ੍ਯਾਨਭਾਵੇਨਾਤ੍ਮਨਾ ਪਰਿਣਮਮਾਨੋ ਧ੍ਯਾਨਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਧ੍ਯਾਨਭਾਵੇ ਸਕਲਸਾਧ੍ਯਭਾਵਾਨੁਕੂਲਤਯਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰੀਭੂਤੇ ਸਤਿ ਸਾਧਕਂ ਕਰ੍ਤਾਰਮਨ੍ਤਰੇਣਾਪਿ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਬਾਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਯੋ, ਵਿਡਮ੍ਬ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯੋਸ਼ਿਤੋ, ਧ੍ਵਂਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਬਨ੍ਧਾਃ, ਤਥਾਯਮਜ੍ਞਾਨਾਦਾਤ੍ਮਾ ਮਿਥ੍ਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਭਾਵੇਨਾਤ੍ਮਨਾ ਪਰਿਣਮਮਾਨੋ ਮਿਥ੍ਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਭਾਵਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਮਿਥ੍ਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੌ ਭਾਵੇ ਸ੍ਵਾਨੁਕੂਲਤਯਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰੀਭੂਤੇ ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕਰ੍ਤਾਰਮਨ੍ਤਰੇਣਾਪਿ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਮੋਹਨੀਯਾਦਿਕਰ੍ਮਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਪਰਿਣਮਤੇ
ਗਾਥਾਰ੍ਥ : — [ਆਤ੍ਮਾ ] ਆਤ੍ਮਾ [ਯਂ ਭਾਵਮ੍ ] ਜਿਸ ਭਾਵਕੋ [ਕਰੋਤਿ ] ਕਰਤਾ ਹੈ [ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਸ੍ਯ ] ਉਸ ਭਾਵਕਾ [ਸਃ ] ਵਹ [ਕਰ੍ਤਾ ] ਕਰ੍ਤਾ [ਭਵਤਿ ] ਹੋਤਾ ਹੈ; [ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ] ਉਸਕੇ ਕਰ੍ਤਾ ਹੋਨੇ ਪਰ [ਪੁਦ੍ਗਲਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍ ] ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ [ਸ੍ਵਯਂ ] ਅਪਨੇ ਆਪ [ਕਰ੍ਮਤ੍ਵਂ ] ਕਰ੍ਮਰੂਪ [ਪਰਿਣਮਤੇ ] ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ .
ਟੀਕਾ : — ਆਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਂ ਹੀ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਰ (ਉਸਰੂਪ) ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਨੇਸੇ ਜਿਸ ਭਾਵਕੋ ਵਾਸ੍ਤਵਮੇਂ ਕਰਤਾ ਹੈ ਉਸਕਾ ਵਹ — ਸਾਧਕਕੀ (ਮਨ੍ਤ੍ਰ ਸਾਧਨੇਵਾਲੇਕੀ) ਭਾਁਤਿ — ਕਰ੍ਤਾ ਹੋਤਾ ਹੈ; ਵਹ (ਆਤ੍ਮਾਕਾ ਭਾਵ) ਨਿਮਿਤ੍ਤਭੂਤ ਹੋਨੇ ਪਰ, ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ ਕਰ੍ਮਰੂਪ ਸ੍ਵਯਮੇਵ (ਅਪਨੇ ਆਪ ਹੀ) ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ . ਇਸੀ ਬਾਤਕੋ ਸ੍ਪਸ਼੍ਟਤਯਾ ਸਮਝਾਤੇ ਹੈਂ : — ਜੈਸੇ ਸਾਧਕ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਰਕੇ ਧ੍ਯਾਨਭਾਵਸੇ ਸ੍ਵਯਂ ਹੀ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਹੁਆ ਧ੍ਯਾਨਕਾ ਕਰ੍ਤਾ ਹੋਤਾ ਹੈ ਔਰ ਵਹ ਧ੍ਯਾਨਭਾਵ ਸਮਸ੍ਤ ਸਾਧ੍ਯਭਾਵੋਂਕੋ (ਸਾਧਕਕੇ ਸਾਧਨੇਯੋਗ੍ਯ ਭਾਵੋਂਕੋ) ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਨੇਸੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰ ਹੋਨੇ ਪਰ, ਸਾਧਕਕੇ ਕਰ੍ਤਾ ਹੁਏ ਬਿਨਾ (ਸਰ੍ਪਾਦਿਕਕਾ) ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਵਿਸ਼ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਉਤਰ ਜਾਤਾ ਹੈ, ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਁ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਵਿਡਮ੍ਬਨਾਕੋ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਹੋਤੀ ਹੈਂ ਔਰ ਬਨ੍ਧਨ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਟੂਟ ਜਾਤੇ ਹੈਂ; ਇਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਯਹ ਆਤ੍ਮਾ ਅਜ੍ਞਾਨਕੇ ਕਾਰਣ ਮਿਥ੍ਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਭਾਵਰੂਪ ਸ੍ਵਯਂ ਹੀ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਹੁਆ ਮਿਥ੍ਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਭਾਵਕਾ ਕਰ੍ਤਾ ਹੋਤਾ ਹੈ ਔਰ ਵਹ ਮਿਥ੍ਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਭਾਵ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਕੋ (ਕਰ੍ਮਰੂਪ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਨੇਮੇਂ) ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਨੇਸੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰ ਹੋਨੇ ਪਰ, ਆਤ੍ਮਾਕੇ ਕਰ੍ਤਾ ਹੁਏ ਬਿਨਾ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ ਮੋਹਨੀਯਾਦਿ ਕਰ੍ਮਰੂਪ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤੇ ਹੈਂ
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਆਤ੍ਮਾ ਤੋ ਅਜ੍ਞਾਨਰੂਪ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ, ਕਿਸੀਕੇ ਸਾਥ ਮਮਤ੍ਵ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਕਿਸੀਕੇ ਸਾਥ ਰਾਗ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਕਿਸੀਕੇ ਸਾਥ ਦ੍ਵੇਸ਼ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਉਨ ਭਾਵੋਂਕਾ ਸ੍ਵਯਂ ਕਰ੍ਤਾ ਹੋਤਾ ਹੈ . ਉਨ ਭਾਵੋਂਕੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰ ਹੋਨੇ ਪਰ, ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ ਸ੍ਵਯਂ ਅਪਨੇ ਭਾਵਸੇ ਹੀ ਕਰ੍ਮਰੂਪ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ .
੧੬੬