ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਿਧਿਨਾ ਰਾਗਾਦੇਃ ਕਰ੍ਮਣਃ ਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ .
ਉਸਕੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸੇ ਹੋਨੇਵਾਲਾ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਰਕਾ ਅਨੁਭਵ ਆਤ੍ਮਾਸੇ ਅਭਿਨ੍ਨਤਾਕੇ ਕਾਰਣ ਪੁਦ੍ਗਲਸੇ ਸਦਾ ਹੀ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤ ਭਿਨ੍ਨ ਹੈ . ਜਬ ਆਤ੍ਮਾ ਅਜ੍ਞਾਨਕੇ ਕਾਰਣ ਉਸ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਕਾ ਔਰ ਉਸਕੇ ਅਨੁਭਵਕਾ ਪਰਸ੍ਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਨਤਾ ਹੋ ਤਬ ਏਕਤ੍ਵਕੇ ਅਧ੍ਯਾਸਕੇ ਕਾਰਣ, ਸ਼ੀਤ-ਉਸ਼੍ਣਕੀ ਭਾਁਤਿ (ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਜੈਸੇ ਸ਼ੀਤ-ਉਸ਼੍ਣਰੂਪਸੇ ਆਤ੍ਮਾਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਪਰਿਣਮਨ ਕਰਨਾ ਅਸ਼ਕ੍ਯ ਹੈ ਉਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ), ਜਿਨਕੇ ਰੂਪਮੇਂ ਆਤ੍ਮਾਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਪਰਿਣਮਨ ਕਰਨਾ ਅਸ਼ਕ੍ਯ ਹੈ ਐਸੇ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਰੂਪ ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਾਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਹੁਆ (ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਨਾ ਮਾਨਤਾ ਹੁਆ), ਜ੍ਞਾਨਕਾ ਅਜ੍ਞਾਨਤ੍ਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਤਾ ਹੁਆ, ਸ੍ਵਯਂ ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਹੋਤਾ ਹੁਆ, ‘ਯਹ ਮੈਂ ਰਾਗੀ ਹੂਁ (ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਯਹ ਮੈਂ ਰਾਗ ਕਰਤਾ ਹੂਁ)’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਿਧਿਸੇ ਰਾਗਾਦਿ ਕਰ੍ਮਕਾ ਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿ ਅਵਸ੍ਥਾ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੇ ਉਦਯਕਾ ਸ੍ਵਾਦ ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ ਵਹ, ਸ਼ੀਤ-ਉਸ਼੍ਣਤਾਕੀ ਭਾਁਤਿ, ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਸੇ ਅਭਿਨ੍ਨ ਹੈ ਔਰ ਆਤ੍ਮਾਸੇ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤ ਭਿਨ੍ਨ ਹੈ . ਅਜ੍ਞਾਨਕੇ ਕਾਰਣ ਆਤ੍ਮਾਕੋ ਉਸਕਾ ਭੇਦਜ੍ਞਾਨ ਨ ਹੋਨੇਸੇ ਯਹ ਜਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਯਹ ਸ੍ਵਾਦ ਮੇਰਾ ਹੀ ਹੈ; ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਜ੍ਞਾਨਕੀ ਸ੍ਵਚ੍ਛਤਾਕੇ ਕਾਰਣ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਾਦਿਕਾ ਸ੍ਵਾਦ, ਸ਼ੀਤ-ਉਸ਼੍ਣਤਾਕੀ ਭਾਁਤਿ, ਜ੍ਞਾਨਮੇਂ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਿਤ ਹੋਨੇ ਪਰ, ਮਾਨੋਂ ਜ੍ਞਾਨ ਹੀ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ ਹੋ ਗਯਾ ਹੋ ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਅਜ੍ਞਾਨੀਕੋ ਭਾਸਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ . ਇਸਲਿਯੇ ਵਹ ਯਹ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਮੈਂ ਰਾਗੀ ਹੂਁ, ਮੈਂ ਦ੍ਵੇਸ਼ੀ ਹੂਁ, ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੂਁ, ਮੈਂ ਮਾਨੀ ਹੂਁ ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ . ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਅਜ੍ਞਾਨੀ ਜੀਵ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਾਦਿਕਾ ਕਰ੍ਤਾ ਹੋਤਾ ਹੈ ..੯੨..
ਅਬ ਯਹ ਬਤਲਾਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਜ੍ਞਾਨਸੇ ਕਰ੍ਮ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ : —
ਗਾਥਾਰ੍ਥ : — [ਪਰਮ੍ ] ਜੋ ਪਰਕੋ [ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ] ਅਪਨੇਰੂਪ [ਅਕੁਰ੍ਵਨ੍ ] ਨਹੀਂ ਕਰਤਾ [ਚ ]
੧੬੮