ਅਯਂ ਕਿਲ ਜ੍ਞਾਨਾਦਾਤ੍ਮਾ ਪਰਾਤ੍ਮਨੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਸ਼ੇਸ਼ਨਿਰ੍ਜ੍ਞਾਨੇ ਸਤਿ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਮਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਚ ਪਰਮਕੁਰ੍ਵਨ੍ਸ੍ਵਯਂ ਜ੍ਞਾਨਮਯੀਭੂਤਃ ਕਰ੍ਮਣਾਮਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ . ਤਥਾ ਹਿ — ਤਥਾਵਿਧਾਨੁਭਵਸਮ੍ਪਾਦਨਸਮਰ੍ਥਾਯਾਃ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਰੂਪਾਯਾਃ ਪੁਦ੍ਗਲਪਰਿਣਾਮਾਵਸ੍ਥਾਯਾਃ ਸ਼ੀਤੋਸ਼੍ਣਾਨੁਭਵਸਮ੍ਪਾਦਨਸਮਰ੍ਥਾਯਾਃ ਸ਼ੀਤੋਸ਼੍ਣਾਯਾਃ ਪੁਦ੍ਗਲਪਰਿਣਾਮਾਵਸ੍ਥਾਯਾ ਇਵ ਪੁਦ੍ਗਲਾਦਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵੇਨਾਤ੍ਮਨੋ ਨਿਤ੍ਯਮੇਵਾਤ੍ਯਨ੍ਤਭਿਨ੍ਨਾਯਾਸ੍ਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਥਾ- ਵਿਧਾਨੁਭਵਸ੍ਯ ਚਾਤ੍ਮਨੋਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵੇਨ ਪੁਦ੍ਗਲਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮੇਵਾਤ੍ਯਨ੍ਤਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਸ਼ੇਸ਼ਨਿਰ੍ਜ੍ਞਾਨੇ ਸਤਿ ਨਾਨਾਤ੍ਵਵਿਵੇਕਾਚ੍ਛੀਤੋਸ਼੍ਣਰੂਪੇਣੇਵਾਤ੍ਮਨਾ ਪਰਿਣਮਿਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯੇਨ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਰੂਪੇਣਾਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਨਾ ਮਨਾਗਪ੍ਯਪਰਿਣਮਮਾਨੋ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕਟੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਜ੍ਞਾਨਮਯੀਭੂਤਃ ਏਸ਼ੋਹਂ ਜਾਨਾਮ੍ਯੇਵ, ਰਜ੍ਯਤੇ ਤੁ ਪੁਦ੍ਗਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਿਧਿਨਾ ਸਮਗ੍ਰਸ੍ਯਾਪਿ ਰਾਗਾਦੇਃ ਕਰ੍ਮਣੋ ਜ੍ਞਾਨਵਿਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯਾਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ
ਔਰ [ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਪਿ ] ਅਪਨੇਕੋ ਭੀ [ਪਰਮ੍ ] ਪਰ [ਅਕੁਰ੍ਵਨ੍ ] ਨ੍ਾਹੀਂ ਕਰਤਾ [ਸਃ ] ਵਹ [ਜ੍ਞਾਨਮਯਃ ਜੀਵਃ ] ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਜੀਵ [ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ] ਕਰ੍ਮੋਂਕਾ [ਅਕਾਰਕਃ ਭਵਤਿ ] ਅਕਰ੍ਤਾ ਹੋਤਾ ਹੈ ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਕਰ੍ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ .
ਟੀਕਾ : — ਯਹ ਆਤ੍ਮਾ ਜਬ ਜ੍ਞਾਨਸੇ ਪਰਕਾ ਔਰ ਅਪਨਾ ਪਰਸ੍ਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ (ਅਨ੍ਤਰ) ਜਾਨਤਾ ਹੈ ਤਬ ਪਰਕੋ ਅਪਨੇਰੂਪ ਔਰ ਅਪਨੇਕੋ ਪਰ ਨਹੀਂ ਕਰਤਾ ਹੁਆ, ਸ੍ਵਯਂ ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਹੋਤਾ ਹੁਆ, ਕਰ੍ਮੋਂਕਾ ਅਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ . ਇਸੀਕੋ ਸ੍ਪਸ਼੍ਟਤਯਾ ਸਮਝਾਤੇ ਹੈਂ : — ਜੈਸੇ ਸ਼ੀਤ-ਉਸ਼੍ਣਕਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਨੇਮੇਂ ਸਮਰ੍ਥ ਐਸੀ ਸ਼ੀਤ-ਉਸ਼੍ਣ ਪੁਦ੍ਗਲਪਰਿਣਾਮਕੀ ਅਵਸ੍ਥਾ ਪੁਦ੍ਗਲਸੇ ਅਭਿਨ੍ਨਤਾਕੇ ਕਾਰਣ ਆਤ੍ਮਾਸੇ ਸਦਾ ਹੀ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤ ਭਿਨ੍ਨ ਹੈ ਔਰ ਉਸਕੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸੇ ਹੋਨੇਵਾਲਾ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਰਕਾ ਅਨੁਭਵ ਆਤ੍ਮਾਸੇ ਅਭਿਨ੍ਨਤਾਕੇ ਕਾਰਣ ਪੁਦ੍ਗਲਸੇ ਸਦਾ ਹੀ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤ ਭਿਨ੍ਨ ਹੈ, ਉਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਵੈਸਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਨੇਮੇਂ ਸਮਰ੍ਥ ਐਸੀ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਰੂਪ ਪੁਦ੍ਗਲਪਰਿਣਾਮਕੀ ਅਵਸ੍ਥਾ ਪੁਦ੍ਗਲਸੇ ਅਭਿਨ੍ਨਤਾਕੇ ਕਾਰਣ ਆਤ੍ਮਾਸੇ ਸਦਾ ਹੀ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤ ਭਿਨ੍ਨ ਹੈ ਔਰ ਉਸਕੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸੇ ਹੋਨੇਵਾਲਾ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਰਕਾ ਅਨੁਭਵ ਆਤ੍ਮਾਸੇ ਅਭਿਨ੍ਨਤਾਕੇ ਕਾਰਣ ਪੁਦ੍ਗਲਸੇ ਸਦਾ ਹੀ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤ ਭਿਨ੍ਨ ਹੈ . ਜਬ ਜ੍ਞਾਨਕੇ ਕਾਰਣ ਆਤ੍ਮਾ ਉਸ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਕਾ ਔਰ ਉਸਕੇ ਅਨੁਭਵਕਾ ਪਰਸ੍ਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਨਤਾ ਹੈ ਤਬ, ਵੇ ਏਕ ਨਹੀਂ ਕਿਨ੍ਤੁ ਭਿਨ੍ਨ ਹੈਂ ਐਸੇ ਵਿਵੇਕ(ਭੇਦਜ੍ਞਾਨ)ਕੇ ਕਾਰਣ ਸ਼ੀਤ- ਉਸ਼੍ਣਕੀ ਭਾਁਤਿ (ਜੈਸੈ ਸ਼ੀਤ-ਉਸ਼੍ਣਰੂਪ ਆਤ੍ਮਾਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਪਰਿਣਮਨ ਕਰਨਾ ਅਸ਼ਕ੍ਯ ਹੈ ਉਸੀਪ੍ਰਕਾਰ), ਜਿਨਕੇ ਰੂਪਮੇਂ ਆਤ੍ਮਾਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਪਰਿਣਮਨ ਕ ਰਨਾ ਅਸ਼ਕ੍ਯ ਹੈ ਐਸੇ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਰੂਪਸੇ ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਾਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਕਿਂਚਿਤ੍ਮਾਤ੍ਰ ਪਰਿਣਮਿਤ ਨ ਹੋਤਾ ਹੁਆ, ਜ੍ਞਾਨਕਾ ਜ੍ਞਾਨਤ੍ਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਤਾ ਹੁਆ, ਸ੍ਵਯਂ ਜ੍ਞਾਨਮਯ ਹੋਤਾ ਹੁਆ, ‘ਯਹ ਮੈਂ (ਰਾਗਕੋ) ਜਾਨਤਾ ਹੀ ਹੂਁ, ਰਾਗੀ ਤੋ ਪੁਦ੍ਗਲ ਹੈ (ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਰਾਗ ਤੋ ਪੁਦ੍ਗਲ ਕਰਤਾ ਹੈ)’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਿਧਿਸੇ, ਜ੍ਞਾਨਸੇ ਵਿਰੁਦ੍ਧ ਸਮਸ੍ਤ ਰਾਗਾਦਿ ਕਰ੍ਮਕਾ ਅਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਜਬ ਆਤ੍ਮਾ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿ ਅਵਸ੍ਥਾਕੋ ਜ੍ਞਾਨਸੇ ਭਿਨ੍ਨ ਜਾਨਤਾ ਹੈ ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ‘ਜੈਸੇ ਸ਼ੀਤ-ਉਸ਼੍ਣਤਾ ਪੁਦ੍ਗਲਕੀ ਅਵਸ੍ਥਾ ਹੈ ਉਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼ਾਦਿ ਭੀ ਪੁਦ੍ਗਲਕੀ ਅਵਸ੍ਥਾ ਹੈ’ ਐਸਾ ਭੇਦਜ੍ਞਾਨ ਹੋਤਾ ਹੈ, ਤਬ ਅਪਨੇਕੋ ਜ੍ਞਾਤਾ ਜਾਨਤਾ ਹੈ ਔਰ ਰਾਗਾਦਿਰੂਪ ਪੁਦ੍ਗਲਕੋ ਜਾਨਤਾ ਹੈ . ਐਸਾ ਹੋਨੇ