ਯੇਨਾਯਮਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਪਰਾਤ੍ਮਨੋਰੇਕਤ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਮਾਤ੍ਮਨਃ ਕਰੋਤਿ ਤੇਨਾਤ੍ਮਾ ਨਿਸ਼੍ਚਯਤਃ ਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ, ਯਸ੍ਤ੍ਵੇਵਂ ਜਾਨਾਤਿ ਸ ਸਮਸ੍ਤਂ ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਤ੍ਵਮੁਤ੍ਸ੍ਰੁਜਤਿ, ਤਤਃ ਸ ਖਲ੍ਵਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ . ਤਥਾ ਹਿ — ਇਹਾਯਮਾਤ੍ਮਾ ਕਿਲਾਜ੍ਞਾਨੀ ਸਨ੍ਨਜ੍ਞਾਨਾਦਾਸਂਸਾਰਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਨ ਮਿਲਿਤਸ੍ਵਾਦਸ੍ਵਾਦਨੇਨ ਮੁਦ੍ਰਿਤਭੇਦਸਂਵੇਦਨ- ਸ਼ਕ੍ਤਿਰਨਾਦਿਤ ਏਵ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤਤਃ ਪਰਾਤ੍ਮਾਨਾਵੇਕਤ੍ਵੇਨ ਜਾਨਾਤਿ; ਤਤਃ ਕ੍ਰੋਧੋਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿਵਿਕਲ੍ਪਮਾਤ੍ਮਨਃ ਕਰੋਤਿ; ਤਤੋ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾਦਕ੍ਰੁਤਕਾਦੇਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਾਤ੍ਪ੍ਰਭ੍ਰਸ਼੍ਟੋ ਵਾਰਂਵਾਰਮਨੇਕਵਿਕਲ੍ਪੈਃ ਪਰਿਣਮਨ੍ ਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ . ਜ੍ਞਾਨੀ ਤੁ ਸਨ੍ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਤਦਾਦਿਪ੍ਰਸਿਧ੍ਯਤਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕ ਸ੍ਵਾਦਸ੍ਵਾਦਨੇਨੋਨ੍ਮੁਦ੍ਰਿਤਭੇਦਸਂਵੇਦਨਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤਤੋਨਾਦਿਨਿਧਨਾਨਵਰਤਸ੍ਵਦਮਾਨਨਿਖਿਲਰਸਾਨ੍ਤਰਵਿਵਿਕ੍ਤਾਤ੍ਯਨ੍ਤਮਧੁਰਚੈਤਨ੍ਯੈਕਰਸੋਯਮਾਤ੍ਮਾ ਭਿਨ੍ਨਰਸਾਃ ਕਸ਼ਾਯਾਸ੍ਤੈਃ ਸਹ ਯਦੇਕਤ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਕਰਣਂ ਤਦਜ੍ਞਾਨਾਦਿਤ੍ਯੇਵਂ ਨਾਨਾਤ੍ਵੇਨ ਪਰਾਤ੍ਮਾਨੌ ਜਾਨਾਤਿ; ਤਤੋਕ੍ਰੁਤਕਮੇਕਂ ਜ੍ਞਾਨਮੇਵਾਹਂ, ਨ ਪੁਨਃ ਕ੍ਰੁਤਕੋਨੇਕਃ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਰਪੀਤਿ ਕ੍ਰੋਧੋਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿਵਿਕਲ੍ਪਮਾਤ੍ਮਨੋ
ਟੀਕਾ : — ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਯਹ ਆਤ੍ਮਾ ਅਜ੍ਞਾਨਕੇ ਕਾਰਣ ਪਰਕੇ ਔਰ ਅਪਨੇ ਏਕਤ੍ਵਕਾ ਆਤ੍ਮਵਿਕਲ੍ਪ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਇਸਲਿਯੇ ਵਹ ਨਿਸ਼੍ਚਯਸੇ ਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ — ਜੋ ਐਸਾ ਜਾਨਤਾ ਹੈ ਵਹ ਸਮਸ੍ਤ ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਤ੍ਵਕੋ ਛੋੜ ਦੇਤਾ ਹੈ, ਇਸਲਿਯੇ ਵਹ ਨਿਸ਼੍ਚਯਸੇ ਅਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ . ਇਸੇ ਸ੍ਪਸ਼੍ਟ ਸਮਝਾਤੇ ਹੈਂ : —
ਯਹ ਆਤ੍ਮਾ ਅਜ੍ਞਾਨੀ ਹੋਤਾ ਹੁਆ, ਅਜ੍ਞਾਨਕੇ ਕਾਰਣ ਅਨਾਦਿ ਸਂਸਾਰਸੇ ਲੇਕਰ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ( – ਪਰਸ੍ਪਰ ਮਿਲੇ ਹੁਏ) ਸ੍ਵਾਦਕਾ ਸ੍ਵਾਦਨ – ਅਨੁਭਵਨ ਹੋਨੇਸੇ (ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੇ ਔਰ ਅਪਨੇ ਸ੍ਵਾਦਕਾ ਏਕਮੇਕਰੂਪਸੇ ਮਿਸ਼੍ਰ ਅਨੁਭਵਨ ਹੋਨੇਸੇ), ਜਿਸਕੀ ਭੇਦਸਂਵੇਦਨ (ਭੇਦਜ੍ਞਾਨ)ਕੀ ਸ਼ਕ੍ਤਿ ਮੁਂਦ ਗਈ ਹੈ ਐਸਾ ਅਨਾਦਿਸੇ ਹੀ ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ ਵਹ ਸ੍ਵ-ਪਰਕੋ ਏਕਰੂਪ ਜਾਨਤਾ ਹੈ; ਇਸੀਲਿਯੇ ‘ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧ ਹੂਁ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਆਤ੍ਮਵਿਕਲ੍ਪ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪ, ਅਕ੍ਰੁਤ੍ਰਿਮ, ਏਕ ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨ(ਸ੍ਵਭਾਵ)ਸੇ ਭ੍ਰਸ਼੍ਟ ਹੋਤਾ ਹੁਆ ਬਾਰਮ੍ਬਾਰ ਅਨੇਕ ਵਿਕਲ੍ਪਰੂਪ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੋਤਾ ਹੁਆ ਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ .
ਔਰ ਜਬ ਆਤ੍ਮਾ ਜ੍ਞਾਨੀ ਹੋਤਾ ਹੈ ਤਬ, ਜ੍ਞਾਨਕੇ ਕਾਰਣ ਜ੍ਞਾਨਕੇ ਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭਸੇ ਲੇਕਰ ਪ੍ਰੁਥਕ੍ ਪ੍ਰੁਥਕ੍ ਸ੍ਵਾਦਕਾ ਸ੍ਵਾਦਨ – ਅਨੁਭਵਨ ਹੋਨੇਸੇ (ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੇ ਔਰ ਅਪਨੇ ਸ੍ਵਾਦਕਾ — ਏਕਰੂਪ ਨਹੀਂ ਕਿਨ੍ਤੁ — ਭਿਨ੍ਨ-ਭਿਨ੍ਨਰੂਪ ਅਨੁਭਵਨ ਹੋਨੇਸੇ), ਜਿਸਕੀ ਭੇਦਸਂਵੇਦਨਸ਼ਕ੍ਤਿ ਖੁਲ ਗਈ ਹੈ ਐਸਾ ਹੋਤਾ ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ ਵਹ ਜਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘‘ਅਨਾਦਿਨਿਧਨ, ਨਿਰਨ੍ਤਰ ਸ੍ਵਾਦਮੇਂ ਆਨੇਵਾਲਾ, ਸਮਸ੍ਤ ਅਨ੍ਯ ਰਸੋਂਸੇ ਵਿਲਕ੍ਸ਼ਣ (ਭਿਨ੍ਨ), ਅਤ੍ਯਨ੍ਤ ਮਧੁਰ ਚੈਤਨ੍ਯ ਰਸ ਹੀ ਏਕ ਜਿਸਕਾ ਰਸ ਹੈ ਐਸਾ ਯਹ ਆਤ੍ਮਾ ਹੈ ਔਰ ਕਸ਼ਾਯ ਉਸਸੇ ਭਿਨ੍ਨ (ਕਲੁਸ਼ਿਤ) ਰਸਵਾਲੇ ਹੈਂ; ਉਨਕੇ ਸਾਥ ਜੋ ਏਕਤ੍ਵਕਾ ਵਿਕਲ੍ਪ ਕਰਨਾ ਹੈ ਵਹ ਅਜ੍ਞਾਨਸੇ ਹੈ’’; ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਪਰਕੋ ਔਰ ਅਪਨੇਕੋ ਭਿਨ੍ਨਰੂਪ ਜਾਨਤਾ ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ ‘ਅਕ੍ਰੁਤ੍ਰਿਮ (ਨਿਤ੍ਯ), ਏਕ ਜ੍ਞਾਨ ਹੀ ਮੈਂ ਹੂਁ ਕਿਨ੍ਤੁ ਕ੍ਰੁਤ੍ਰਿਮ (ਅਨਿਤ੍ਯ), ਅਨੇਕ ਜੋ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਕ ਹੈਂ ਵਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹੂਁ’ ਐਸਾ ਜਾਨਤਾ ਹੁਆ ‘ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧ ਹੂਁ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਆਤ੍ਮਵਿਕਲ੍ਪ ਕਿਂਚਿਤ੍ਮਾਤ੍ਰ ਭੀ ਨਹੀਂ ਕਰਤਾ;