ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਤਮਸਿ ਦ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਭੁਜਗਾਧ੍ਯਾਸੇਨ ਰਜ੍ਜੌ ਜਨਾਃ .
ਸ਼ੁਦ੍ਧਜ੍ਞਾਨਮਯਾ ਅਪਿ ਸ੍ਵਯਮਮੀ ਕਰ੍ਤ੍ਰੀਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਕੁਲਾਃ ..੫੮..
ਜਾਨਾਤਿ ਹਂਸ ਇਵ ਵਾਃਪਯਸੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਮ੍ .
ਜਾਨੀਤ ਏਵ ਹਿ ਕਰੋਤਿ ਨ ਕਿਂਚਨਾਪਿ ..੫੯..
ਅਜ੍ਞਾਨਸੇ ਹੀ ਜੀਵ ਕਰ੍ਤਾ ਹੋਤਾ ਹੈ ਇਸੀ ਅਰ੍ਥਕਾ ਕਲਸ਼ਰੂਪ ਕਾਵ੍ਯ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ] ਅਜ੍ਞਾਨਕੇ ਕਾਰਣ [ਮ੍ਰੁਗਤ੍ਰੁਸ਼੍ਣਿਕਾਂ ਜਲਧਿਯਾ ] ਮ੍ਰੁਗਮਰੀਚਿਕਾਮੇਂ ਜਲਕੀ ਬੁਦ੍ਧਿ ਹੋਨੇਸੇ [ਮ੍ਰੁਗਾਃ ਪਾਤੁਂ ਧਾਵਨ੍ਤਿ ] ਹਿਰਣ ਉਸੇ ਪੀਨੇਕੋ ਦੌੜਤੇ ਹੈਂ; [ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ] ਅਜ੍ਞਾਨਕੇ ਕਾਰਣ ਹੀ [ਤਮਸਿ ਰਜ੍ਜੌ ਭੁਜਗਾਧ੍ਯਾਸੇਨ ] ਅਨ੍ਧਕਾਰਮੇਂ ਪੜੀ ਹੁਈ ਰਸ੍ਸੀਮੇਂ ਸਰ੍ਪਕਾ ਅਧ੍ਯਾਸ ਹੋਨੇਸੇ [ਜਨਾਃ ਦ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ] ਲੋਗ (ਭਯਸੇ) ਭਾਗਤੇ ਹੈਂ; [ਚ ] ਔਰ (ਇਸੀਪ੍ਰਕਾਰ) [ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ] ਅਜ੍ਞਾਨਕੇ ਕਾਰਣ [ਅਮੀ ] ਯੇ ਜੀਵ, [ਵਾਤੋਤ੍ਤਰਂਗਾਬ੍ਧਿਵਤ੍ ] ਪਵਨਸੇ ਤਰਂਗਿਤ ਸਮੁਦ੍ਰਕੀ ਭਾਁਤਿ [ਵਿਕਲ੍ਪਚਕ੍ਰਕਰਣਾਤ੍ ] ਵਿਕਲ੍ਪੋਂਕੇ ਸਮੂਹਕੋ ਕਰਨੇਸੇ — [ਸ਼ੁਦ੍ਧਜ੍ਞਾਨਮਯਾਃ ਅਪਿ ] ਯਦ੍ਯਪਿ ਵੇ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਜ੍ਞਾਨਮਯ ਹੈਂ ਤਥਾਪਿ — [ਆਕੁਲਾਃ ] ਆਕੁਲਿਤ ਹੋਤੇ ਹੁਏ [ਸ੍ਵਯਮ੍ ] ਅਪਨੇ ਆਪ ਹੀ [ਕਰ੍ਤ੍ਰੀਭਵਨ੍ਤਿ ] ਕਰ੍ਤਾ ਹੋਤੇ ਹੈਂ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਅਜ੍ਞਾਨਸੇ ਕ੍ਯਾ ਕ੍ਯਾ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ ? ਹਿਰਣ ਬਾਲੂਕੀ ਚਮਕਕੋ ਜਲ ਸਮਝਕਰ ਪੀਨੇ ਦੌੜਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਵੇ ਖੇਦ-ਖਿਨ੍ਨ ਹੋਤੇ ਹੈਂ . ਅਨ੍ਧੇਰੇਮੇਂ ਪੜੀ ਹੁਈ ਰਸ੍ਸੀਕੋੇ ਸਰ੍ਪ ਮਾਨਕਰ ਲੋਗ ਉਸਸੇ ਡਰਕਰ ਭਾਗਤੇ ਹੈਂ . ਇਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਯਹ ਆਤ੍ਮਾ, ਪਵਨਸੇ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧ (ਤਰਂਗਿਤ) ਹੁਯੇ ਸਮੁਦ੍ਰਕੀ ਭਾਁਤਿ, ਅਜ੍ਞਾਨਕੇ ਕਾਰਣ ਅਨੇਕ ਵਿਕਲ੍ਪ ਕਰਤਾ ਹੁਆ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧ ਹੋਤਾ ਹੈ ਔਰ ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ – ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਰਮਾਰ੍ਥਸੇ ਵਹ ਸ਼ੁਦ੍ਧਜ੍ਞਾਨਘਨ ਹੈ ਤਥਾਪਿ — ਅਜ੍ਞਾਨਸੇ ਕਰ੍ਤਾ ਹੋਤਾ ਹੈ .੫੮.
ਅਬ ਯਹ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਜ੍ਞਾਨਸੇ ਆਤ੍ਮਾ ਕਰ੍ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਹਂਸਃ ਵਾਃਪਯਸੋਃ ਇਵ ] ਜੈਸੇ ਹਂਸ ਦੂਧ ਔਰ ਪਾਨੀਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼-(ਅਨ੍ਤਰ)ਕੋ ਜਾਨਤਾ ਹੈ ਉਸੀਪ੍ਰਕਾਰ [ਯਃ ] ਜੋ ਜੀਵ [ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ] ਜ੍ਞਾਨਕੇ ਕਾਰਣ [ਵਿਵੇਚਕਤਯਾ ] ਵਿਵੇਕਵਾਲਾ (ਭੇਦਜ੍ਞਾਨਵਾਲਾ) ਹੋਨੇਸੇ [ਪਰਾਤ੍ਮਨੋਃ ਤੁ ] ਪਰਕੇ ਔਰ ਅਪਨੇ [ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਮ੍ ]ਿਵਸ਼ੇਸ਼ਕੋ [ਜਾਨਾਤਿ ] ਜਾਨਤਾ