ਜਹ ਰਾਯਾ ਵਵਹਾਰਾ ਦੋਸਗੁਣੁਪ੍ਪਾਦਗੋ ਤ੍ਤਿ ਆਲਵਿਦੋ .
ਯਥਾ ਲੋਕਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵੇਨ ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵੋਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨੇਸ਼ੁ ਗੁਣਦੋਸ਼ੇਸ਼ੁ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕ- ਭਾਵਾਭਾਵੇਪਿ ਤਦੁਤ੍ਪਾਦਕੋ ਰਾਜੇਤ੍ਯੁਪਚਾਰਃ, ਤਥਾ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵੇਨ ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵੋਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨੇਸ਼ੁ ਗੁਣਦੋਸ਼ੇਸ਼ੁ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵਾਭਾਵੇਪਿ ਤਦੁਤ੍ਪਾਦਕੋ ਜੀਵ ਇਤ੍ਯੁਪਚਾਰਃ .
ਗਾਥਾਰ੍ਥ : — [ਯਥਾ ] ਜੈਸੇ [ਰਾਜਾ ] ਰਾਜਾਕੋ [ਦੋਸ਼ਗੁਣੋਤ੍ਪਾਦਕਃ ਇਤਿ ] ਪ੍ਰਜਾਕੇ ਦੋਸ਼ ਔਰ ਗੁਣੋਂਕੋ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਕਰਨੇਵਾਲਾ [ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਤ੍ ] ਵ੍ਯਵਹਾਰਸੇ [ਆਲਪਿਤਃ ] ਕਹਾ ਹੈ, [ਤਥਾ ] ਉਸੀਪ੍ਰਕਾਰ [ਜੀਵਃ ] ਜੀਵਕੋ [ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣੋਤ੍ਪਾਦਕ ] ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਕੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਗੁਣਕੋ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਕਰਨੇਵਾਲਾ [ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਤ੍ ] ਵ੍ਯਵਹਾਰਸੇ [ਭਣਿਤਃ ] ਕਹਾ ਗਯਾ ਹੈ .
ਟੀਕਾ : — ਜੈਸੇ ਪ੍ਰਜਾਕੇ ਗੁਣਦੋਸ਼ੋਂਮੇਂ ਔਰ ਪ੍ਰਜਾਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵ ਹੋਨੇਸੇ ਸ੍ਵ-ਭਾਵਸੇ ਹੀ (ਪ੍ਰਜਾਕੇ ਅਪਨੇ ਭਾਵਸੇ ਹੀ) ਉਨ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ੋਂਕੀ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਹੋਨੇ ਪਰ ਭੀ — ਯਦ੍ਯਪਿ ਉਨ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ੋਂਮੇਂ ਔਰ ਰਾਜਾਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵਕਾ ਅਭਾਵ ਹੈ ਤਥਾਪਿ ਯਹ ਉਪਚਾਰਸੇ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਉਨਕਾ ਉਤ੍ਪਾਦਕ ਰਾਜਾ ਹੈ’; ਇਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਕੇ ਗੁਣਦੋਸ਼ੋਂਮੇਂ ਔਰ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵ ਹੋਨੇਸੇ ਸ੍ਵ-ਭਾਵਸੇ ਹੀ (ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਕੇ ਅਪਨੇ ਭਾਵਸੇ ਹੀ) ਉਨ ਗੁਣਦੋਸ਼ੋਂਕੀ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਹੋਨੇ ਪਰ ਭੀ — ਯਦ੍ਯਪਿ ਉਨ ਗੁਣਦੋਸ਼ੋਂਮੇਂ ਔਰ ਜੀਵਮੇਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਪਕਭਾਵਕਾ ਅਭਾਵ ਹੈ ਤਥਾਪਿ — ‘ਉਨਕਾ ਉਤ੍ਪਾਦਕ ਜੀਵ ਹੈ’ ਐਸਾ ਉਪਚਾਰ ਕਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਜਗਤ੍ਮੇਂ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਯਥਾ ਰਾਜਾ ਤਥਾ ਪ੍ਰਜਾ’ . ਇਸ ਕਹਾਵਤਸੇ ਪ੍ਰਜਾਕੇ ਗੁਣਦੋਸ਼ੋਂਕੋ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਕਰਨੇਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ . ਇਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਕੇ ਗੁਣਦੋਸ਼ੋਂਕੋ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਕਰਨੇਵਾਲਾ ਜੀਵ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ . ਪਰਮਾਰ੍ਥਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿਸੇ ਦੇਖਾ ਜਾਯ ਤੋ ਯਹ ਯਥਾਰ੍ਥ ਨਹੀਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਉਪਚਾਰ ਹੈ ..੧੦੮..
ਅਬ ਆਗੇਕੀ ਗਾਥਾਕਾ ਸੂਚਕ ਕਾਵ੍ਯ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
੧੯੦