ਯਦਿ ਕਰ੍ਮਣਿ ਸ੍ਵਯਮਬਦ੍ਧਃ ਸਨ੍ ਜੀਵਃ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਭਾਵੇਨ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਨ ਪਰਿਣਮੇਤ ਤਦਾ ਸ ਕਿਲਾਪਰਿਣਾਮ੍ਯੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍ . ਤਥਾ ਸਤਿ ਸਂਸਾਰਾਭਾਵਃ . ਅਥ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿ ਜੀਵਂ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਭਾਵੇਨ ਪਰਿਣਾਮਯਤਿ ਤਤੋ ਨ ਸਂਸਾਰਾਭਾਵ ਇਤਿ ਤਰ੍ਕਃ . ਕਿਂ ਸ੍ਵਯਮਪਰਿਣਮਮਾਨਂ ਪਰਿਣਮਮਾਨਂ ਵਾ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿ ਜੀਵਂ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਭਾਵੇਨ ਪਰਿਣਾਮਯੇਤ੍ ? ਨ ਤਾਵਤ੍ਸ੍ਵਯਮਪਰਿਣਮਮਾਨਃ ਪਰੇਣ ਪਰਿਣਮਯਿਤੁਂ ਪਾਰ੍ਯੇਤ; ਨ ਹਿ ਸ੍ਵਤੋਸਤੀ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕਰ੍ਤੁਮਨ੍ਯੇਨ ਪਾਰ੍ਯਤੇ . ਸ੍ਵਯਂ ਪਰਿਣਮਮਾਨਸ੍ਤੁ ਨ ਪਰਂ ਪਰਿਣਮਯਿਤਾਰਮਪੇਕ੍ਸ਼ੇਤ; ਨ ਹਿ ਵਸ੍ਤੁਸ਼ਕ੍ਤਯਃ ਪਰਮਪੇਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੇ . ਤਤੋ ਜੀਵਃ ਪਰਿਣਾਮਸ੍ਵਭਾਵਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵਾਸ੍ਤੁ . ਤਥਾ ਸਤਿ ਗਰੁਡ- ਧ੍ਯਾਨਪਰਿਣਤਃ ਸਾਧਕਃ ਸ੍ਵਯਂ ਗਰੁਡ ਇਵਾਜ੍ਞਾਨਸ੍ਵਭਾਵਕ੍ਰੋਧਾਦਿਪਰਿਣਤੋਪਯੋਗਃ ਸ ਏਵ ਸ੍ਵਯਂ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ . ਇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਂ ਜੀਵਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਮਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਮ੍ . ਅਪਨੇ ਆਪ [ਕ੍ਰੋਧਭਾਵੇਨ ] ਕ੍ਰੋਧਭਾਵਸੇ [ਪਰਿਣਮਤੇ ] ਪਰਿਣਮਤਾ ਹੈ [ਏਸ਼ਾ ਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ] ਐਸੀ ਤੇਰੀ ਬੁਦ੍ਧਿ ਹੋ, ਤੋ [ਕ੍ਰੋਧਃ ] ਕ੍ਰੋਧ [ਜੀਵਂ ] ਜੀਵਕੋ [ਕ੍ਰੋਧਤ੍ਵਮ੍ ] ਕ੍ਰੋਧਰੂਪ [ਪਰਿਣਾਮਯਤਿ ] ਪਰਿਣਮਨ ਕਰਾਤਾ ਹੈ [ਇਤਿ ] ਯਹ ਕਥਨ [ਮਿਥ੍ਯਾ ] ਮਿਥ੍ਯਾ ਸਿਦ੍ਧ ਹੋਤਾ ਹੈ .
ਇਸਲਿਯੇ ਯਹ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤ ਹੈ ਕਿ [ਕ੍ਰੋਧੋਪਯੁਕ੍ਤਃ ] ਕ੍ਰੋਧਮੇਂ ਉਪਯੁਕ੍ਤ (ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਜਿਸਕਾ ਉਪਯੋਗ ਕ੍ਰੋਧਾਕਾਰ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੁਆ ਹੈ ਐਸਾ) [ਆਤ੍ਮਾ ] ਆਤ੍ਮਾ [ਕ੍ਰੋਧਃ ] ਕ੍ਰੋਧ ਹੀ ਹੈ, [ਮਾਨੋਪਯੁਕ੍ਤਃ ] ਮਾਨਮੇਂ ਉਪਯੁਕ੍ਤ ਆਤ੍ਮਾ [ਮਾਨਃ ਏਵ ] ਮਾਨ ਹੀ ਹੈ, [ਮਾਯੋਪਯੁਕ੍ਤਃ ] ਮਾਯਾਮੇਂ ਉਪਯੁਕ੍ਤ ਆਤ੍ਮਾ [ਮਾਯਾ ] ਮਾਯਾ ਹੈ [ਚ ] ਔਰ [ਲੋਭੋਪਯੁਕ੍ਤਃ ] ਲੋਭਮੇਂ ਉਪਯੁਕ੍ਤ ਆਤ੍ਮਾ [ਲੋਭਃ ] ਲੋਭ [ਭਵਤਿ ] ਹੈ .
ਟੀਕਾ : — ਯਦਿ ਜੀਵ ਕਰ੍ਮਮੇਂ ਸ੍ਵਯਂ ਨ ਬਁਧਤਾ ਹੁਆ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਭਾਵਸੇ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਨਹੀਂ ਪਰਿਣਮਤਾ ਹੋ, ਤੋ ਵਹ ਵਾਸ੍ਤਵਮੇਂ ਅਪਰਿਣਾਮੀ ਹੀ ਸਿਦ੍ਧ ਹੋਗਾ . ਐਸਾ ਹੋਨੇਸੇ ਸਂਸਾਰਕਾ ਅਭਾਵ ਹੋਗਾ . ਯਦਿ ਯਹਾਁ ਯਹ ਤਰ੍ਕ ਉਪਸ੍ਥਿਤ ਕਿਯਾ ਜਾਯੇ ਕਿ ‘‘ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮ ਜੋ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਕ ਹੈ ਵਹ ਜੀਵਕੋ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਭਾਵਰੂਪ ਪਰਿਣਮਾਤਾ ਹੈ, ਇਸਲਿਯੇ ਸਂਸਾਰਕਾ ਅਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ’’, ਤੋ ਉਸਕਾ ਨਿਰਾਕਰਣ ਦੋ ਪਕ੍ਸ਼ ਲੇਕਰ ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਕਿ — ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਕ ਹੈ ਵਹ ਸ੍ਵਯਂ ਅਪਰਿਣਮਤੇ ਹੁਏ ਜੀਵਕੋ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਭਾਵਰੂਪ ਪਰਿਣਮਾਤਾ ਹੈ, ਯਾ ਸ੍ਵਯਂ ਪਰਿਣਤੇ ਹੁਏਕੋ ? ਪ੍ਰਥਮ, ਸ੍ਵਯਂ ਅਪਰਿਣਮਤੇ ਹੁਏਕੋ ਪਰਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਨਹੀਂ ਪਰਿਣਮਾਯਾ ਜਾ ਸਕਤਾ; ਕ੍ਯੋਂਕਿ (ਵਸ੍ਤੁਮੇਂ) ਜੋ ਸ਼ਕ੍ਤਿ ਸ੍ਵਤਃ ਨ ਹੋ ਉਸੇ ਅਨ੍ਯ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਤਾ . ਔਰ ਸ੍ਵਯਂ ਪਰਿਣਮਤੇ ਹੁਏਕੋ ਤੋ ਅਨ੍ਯ ਪਰਿਣਮਾਨੇਵਾਲੇਕੀ ਅਪੇਕ੍ਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ; ਕ੍ਯੋਂਕਿ ਵਸ੍ਤੁਕੀ ਸ਼ਕ੍ਤਿਯਾਁ ਪਰਕੀ ਅਪੇਕ੍ਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰਖਤੀ . (ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਦੋਨੋਂ ਪਕ੍ਸ਼ ਅਸਤ੍ਯ ਹੈਂ .) ਇਸਲਿਯੇ ਜੀਵ ਪਰਿਣਮਨਸ੍ਵਭਾਵਵਾਲਾ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਹੋ . ਐਸਾ ਹੋਨੇਸੇ, ਜੈਸੇ ਗਰੁੜਕੇ ਧ੍ਯਾਨਰੂਪ ਪਰਿਣਮਿਤ ਮਂਤ੍ਰਸਾਧਕ ਸ੍ਵਯਂ ਗਰੁੜ ਹੈ ਉਸੀਪ੍ਰਕਾਰ, ਅਜ੍ਞਾਨਸ੍ਵਭਾਵਵਾਲੇ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਰੂਪ ਜਿਸਕਾ ਉਪਯੋਗ ਪਰਿਣਮਿਤ ਹੁਆ ਹੈ ਐਸਾ ਜੀਵ ਹੀ ਸ੍ਵਯਂ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿ ਹੈ . ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਜੀਵਕਾ ਪਰਿਣਾਮਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵ ਸਿਦ੍ਧ ਹੁਆ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਜੀਵ ਪਰਿਣਾਮਸ੍ਵਭਾਵ ਹੈ . ਜਬ ਅਪਨਾ ਉਪਯੋਗ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਰੂਪ ਪਰਿਣਮਤਾ ਹੈ ਤਬ ਸ੍ਵਯਂ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਰੂਪ ਹੀ ਹੋਤਾ ਹੈ ਐਸਾ ਜਾਨਨਾ ..੧੨੧ ਸੇ ੧੨੫..