ਅਤਤ੍ਤ੍ਵੋਪਲਬ੍ਧਿਰੂਪੇਣ ਜ੍ਞਾਨੇ ਸ੍ਵਦਮਾਨੋਜ੍ਞਾਨੋਦਯਃ . ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਾਸਂਯਮਕਸ਼ਾਯਯੋਗੋਦਯਾਃ ਕਰ੍ਮਹੇਤਵਸ੍ਤਨ੍ਮਯਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਭਾਵਾਃ . ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਨਰੂਪੇਣ ਜ੍ਞਾਨੇ ਸ੍ਵਦਮਾਨੋ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵੋਦਯਃ, ਅਵਿਰਮਣਰੂਪੇਣ ਜ੍ਞਾਨੇ ਸ੍ਵਦਮਾਨੋਸਂਯਮੋਦਯਃ, ਕਲੁਸ਼ੋਪਯੋਗਰੂਪੇਣ ਜ੍ਞਾਨੇ ਸ੍ਵਦਮਾਨਃ ਕਸ਼ਾਯੋਦਯਃ, ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿ- ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿਵ੍ਯਾਪਾਰਰੂਪੇਣ ਜ੍ਞਾਨੇ ਸ੍ਵਦਮਾਨੋ ਯੋਗੋਦਯਃ . ਅਥੈਤੇਸ਼ੁ ਪੌਦ੍ਗਲਿਕੇਸ਼ੁ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਾਦ੍ਯੁਦਯੇਸ਼ੁ ਹੇਤੁਭੂਤੇਸ਼ੁ ਯਤ੍ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮਵਰ੍ਗਣਾਗਤਂ ਜ੍ਞਾਨਾਵਰਣਾਦਿਭਾਵੈਰਸ਼੍ਟਧਾ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਪਰਿਣਮਤੇ ਤਤ੍ਖਲੁ ਕਰ੍ਮਵਰ੍ਗਣਾਗਤਂ ਜੀਵਨਿਬਦ੍ਧਂ ਯਦਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਜੀਵਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵਾਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਪਰਾਤ੍ਮਨੋਰੇਕਤ੍ਵਾਧ੍ਯਾਸੇਨਾਜ੍ਞਾਨਮਯਾਨਾਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਨਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਮਭਾਵਾਨਾਂ ਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ . ਜੀਵ [ਪਰਿਣਾਮਭਾਵਾਨਾਮ੍ ] (ਅਪਨੇ ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ) ਪਰਿਣਾਮਭਾਵੋਂਕਾ [ਹੇਤੁਃ ] ਹੇਤੁ [ਭਵਤਿ ] ਹੋਤਾ ਹੈ .
ਟੀਕਾ : — ਤਤ੍ਤ੍ਵਕੇ ਅਜ੍ਞਾਨਰੂਪਸੇ (ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਰੂਪਕੀ ਅਨ੍ਯਥਾ ਉਪਲਬ੍ਧਿਰੂਪਸੇ) ਜ੍ਞਾਨਮੇਂ ਸ੍ਵਾਦਰੂਪ ਹੋਤਾ ਹੁਆ ਅਜ੍ਞਾਨਕਾ ਉਦਯ ਹੈ . ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵ, ਅਸਂਯਮ, ਕਸ਼ਾਯ ਔਰ ਯੋਗਕੇ ਉਦਯ — ਜੋ ਕਿ (ਨਵੀਨ) ਕਰ੍ਮੋਂਕੇ ਹੇਤੁ ਹੈਂ — ਵੇ ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਚਾਰ ਭਾਵ ਹੈਂ . ਤਤ੍ਤ੍ਵਕੇ ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਨਰੂਪਸੇ ਜ੍ਞਾਨਮੇਂ ਸ੍ਵਾਦਰੂਪ ਹੋਤਾ ਹੁਆ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਕਾ ਉਦਯ ਹੈ; ਅਵਿਰਮਣਰੂਪਸੇ (ਅਤ੍ਯਾਗਭਾਵਰੂਪਸੇ) ਜ੍ਞਾਨਮੇਂ ਸ੍ਵਾਦਰੂਪ ਹੋਤਾ ਹੁਆ ਅਸਂਯਮਕਾ ਉਦਯ ਹੈ; ਕਲੁਸ਼ (ਮਲਿਨ) ਉਪਯੋਗਰੂਪ ਜ੍ਞਾਨਮੇਂ ਸ੍ਵਾਦਰੂਪ ਹੋਤਾ ਹੁਆ ਕਸ਼ਾਯਕਾ ਉਦਯ ਹੈ; ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿ ਯਾ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿਕੇ ਵ੍ਯਾਪਾਰਰੂਪਸੇ ਜ੍ਞਾਨਮੇਂ ਸ੍ਵਾਦਰੂਪ ਹੋਤਾ ਹੁਆ ਯੋਗਕਾ ਉਦਯ ਹੈ . ਯੇ ਪੌਦ੍ਗਲਿਕ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਾਦਿਕੇ ਉਦਯ ਹੇਤੁਭੂਤ ਹੋਨੇ ਪਰ ਜੋ ਕਾਰ੍ਮਣਵਰ੍ਗਣਾਗਤ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਾਵਰਣਾਦਿਭਾਵਸੇ ਆਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਪਰਿਣਮਤਾ ਹੈ, ਵਹ ਕਾਰ੍ਮਣਵਰ੍ਗਣਾਗਤ ਪੁਦ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯ ਜਬ ਜੀਵਮੇਂ ਨਿਬਦ੍ਧ ਹੋਵੇ ਤਬ ਜੀਵ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਅਜ੍ਞਾਨਸੇ ਸ੍ਵ-ਪਰਕੇ ਏਕਤ੍ਵਕੇ ਅਧ੍ਯਾਸਕੇ ਕਾਰਣ ਤਤ੍ਤ੍ਵ-ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਨ ਆਦਿ ਅਪਨੇ ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਪਰਿਣਾਮਭਾਵੋਂਕਾ ਹੇਤੁ ਹੋਤਾ ਹੈ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਅਜ੍ਞਾਨਭਾਵਕੇ ਭੇਦਰੂਪ ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵ, ਅਵਿਰਤਿ, ਕਸ਼ਾਯ ਔਰ ਯੋਗਕੇ ਉਦਯ ਪੁਦ੍ਗਲਕੇ ਪਰਿਣਾਮ ਹੈਂ ਔਰ ਉਨਕਾ ਸ੍ਵਾਦ ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਨਾਦਿਰੂਪਸੇ ਜ੍ਞਾਨਮੇਂ ਆਤਾ ਹੈ . ਵੇ ਉਦਯ ਨਿਮਿਤ੍ਤਭੂਤ ਹੋਨੇ ਪਰ, ਕਾਰ੍ਮਣਵਰ੍ਗਣਾਰੂਪ ਨਵੀਨ ਪੁਦ੍ਗਲ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਜ੍ਞਾਨਾਵਰਣਾਦਿ ਕਰ੍ਮਰੂਪ ਪਰਿਣਮਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਜੀਵਕੇ ਸਾਥ ਬਁਧਤੇ ਹੈਂ; ਔਰ ਉਸ ਸਮਯ ਜੀਵ ਭੀ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਅਪਨੇ ਅਜ੍ਞਾਨਭਾਵਸੇ ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਨਾਦਿ ਭਾਵਰੂਪ ਪਰਿਣਮਤਾ ਹੈ ਔਰ ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਅਪਨੇ ਅਜ੍ਞਾਨਮਯ ਭਾਵੋਂਕਾ ਕਾਰਣ ਸ੍ਵਯਂ ਹੀ ਹੋਤਾ ਹੈ .
ਮਿਥ੍ਯਾਤ੍ਵਾਦਿਕਾ ਉਦਯ ਹੋਨਾ, ਨਵੀਨ ਪੁਦ੍ਗਲੋਂਕਾ ਕਰ੍ਮਰੂਪ ਪਰਿਣਮਨਾ ਤਥਾ ਬਁਧਨਾ, ਔਰ ਜੀਵਕਾ ਅਪਨੇ ਅਤਤ੍ਤ੍ਵਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਨਾਦਿ ਭਾਵਰੂਪ ਪਰਿਣਮਨਾ — ਯਹ ਤੀਨੋਂ ਹੀ ਏਕ ਸਮਯਮੇਂ ਹੋਤੇ ਹੈਂ; ਸਬ ਸ੍ਵਤਂਤ੍ਰਤਯਾ ਅਪਨੇ ਆਪ ਹੀ ਪਰਿਣਮਤੇ ਹੈਂ, ਕੋਈ ਕਿਸੀਕਾ ਪਰਿਣਮਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾਤਾ ..੧੩੨ ਸੇ ੧੩੬..