ਯਦਿ ਜੀਵਸ੍ਯ ਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਭੂਤਵਿਪਚ੍ਯਮਾਨਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਣਾ ਸਹੈਵ ਰਾਗਾਦ੍ਯਜ੍ਞਾਨਪਰਿਣਾਮੋ ਭਵਤੀਤਿ ਵਿਤਰ੍ਕਃ, ਤਦਾ ਜੀਵਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਣੋਃ ਸਹਭੂਤਸੁਧਾਹਰਿਦ੍ਰਯੋਰਿਵ ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਰਾਗਾਦ੍ਯਜ੍ਞਾਨਪਰਿਣਾਮਾਪਤ੍ਤਿਃ . ਅਥ ਚੈਕਸ੍ਯੈਵ ਜੀਵਸ੍ਯ ਭਵਤਿ ਰਾਗਾਦ੍ਯਜ੍ਞਾਨਪਰਿਣਾਮਃ, ਤਤਃ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਵਿਪਾਕਾਦ੍ਧੇਤੋਃ ਪ੍ਰੁਥਗ੍ਭੂਤ ਏਵ ਜੀਵਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਮਃ .
ਕਿਮਾਤ੍ਮਨਿ ਬਦ੍ਧਸ੍ਪ੍ਰੁਸ਼੍ਟਂ ਕਿਮਬਦ੍ਧਸ੍ਪ੍ਰੁਸ਼੍ਟਂ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਨਯਵਿਭਾਗੇਨਾਹ —
[ਰਾਗਾਦਿਤ੍ਵਮ੍ ਆਪਨ੍ਨੇ ] ਰਾਗਾਦਿਭਾਵਕੋ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਹੋ ਜਾਯੇਂ . [ਤੁ ] ਪਰਨ੍ਤੁ [ਰਾਗਾਦਿਭਿਃ ਪਰਿਣਾਮਃ ] ਰਾਗਾਦਿਭਾਵਸੇ ਪਰਿਣਾਮ ਤੋ [ਜੀਵਸ੍ਯ ਏਕਸ੍ਯ ] ਜੀਵਕੇ ਏਕਕੇ ਹੀ [ਜਾਯਤੇ ] ਹੋਤਾ ਹੈ, [ਤਤ੍ ] ਇਸਲਿਯੇ [ਕਰ੍ਮੋਦਯਹੇਤੁਭਿਃ ਵਿਨਾ ] ਕ ਰ੍ਮੋਦਯਰੂਪ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸੇ ਰਹਿਤ ਹੀ ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਭਿਨ੍ਨ ਹੀ [ਜੀਵਸ੍ਯ ] ਜੀਵਕਾ [ਪਰਿਣਾਮਃ ] ਪਰਿਣਾਮ ਹੈ .
ਟੀਕਾ : — ਯਦਿ ਜੀਵਕੇ, ਰਾਗਾਦਿ-ਅਜ੍ਞਾਨਪਰਿਣਾਮਕੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਭੂਤ ਉਦਯਾਗਤ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕੇ ਸਾਥ ਹੀ (ਦੋਨੋਂ ਏਕਤ੍ਰਿਤ ਹੋਕਰ ਹੀ), ਰਾਗਾਦਿ-ਅਜ੍ਞਾਨਪਰਿਣਾਮ ਹੋਤਾ ਹੈ — ਐਸਾ ਵਿਤਰ੍ਕ ਉਪਸ੍ਥਿਤ ਕਿਯਾ ਜਾਯੇ ਤੋ, ਜੈਸੇ ਮਿਲੀ ਹੁਈ ਫਿ ਟਕਰੀ ਔਰ ਹਲ੍ਦੀ – ਦੋਨੋਂਕਾ ਲਾਲ ਰਂਗਰੂਪ ਪਰਿਣਾਮ ਹੋਤਾ ਹੈ ਉਸੀਪ੍ਰਕਾਰ, ਜੀਵ ਔਰ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮ ਦੋਨੋਂਕੇ ਰਾਗਾਦਿ-ਅਜ੍ਞਾਨਪਰਿਣਾਮਕੀ ਆਪਤ੍ਤਿ ਆ ਜਾਵੇ . ਪਰਨ੍ਤੁ ਏਕ ਜੀਵਕੇ ਹੀ ਰਾਗਾਦਿ-ਅਜ੍ਞਾਨਪਰਿਣਾਮ ਤੋ ਹੋਤਾ ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕਾ ਉਦਯ ਜੋ ਕਿ ਜੀਵਕੇ ਰਾਗਾਦਿ- ਅਜ੍ਞਾਨਪਰਿਣਾਮਕਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤ ਹੈ ਉਸਸੇ ਭਿਨ੍ਨ ਹੀ ਜੀਵਕਾ ਪਰਿਣਾਮ ਹੈ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਯਦਿ ਯਹ ਮਾਨਾ ਜਾਯੇ ਕਿ ਜੀਵ ਔਰ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮ ਮਿਲਕਰ ਰਾਗਾਦਿਰੂਪ ਪਰਿਣਮਤੇ ਹੈਂ ਤੋ ਦੋਨੋਂਕੇ ਰਾਗਾਦਿਰੂਪ ਪਰਿਣਾਮ ਸਿਦ੍ਧ ਹੋਂ . ਕਿਨ੍ਤੁ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮ ਤੋ ਰਾਗਾਦਿਰੂਪ (ਜੀਵਰਾਗਾਦਿਰੂਪ) ਕਭੀ ਨਹੀਂ ਪਰਿਣਮ ਸਕਤਾ; ਇਸਲਿਯੇ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮਕਾ ਉਦਯ ਜੋ ਕਿ ਰਾਗਾਦਿਪਰਿਣਾਮਕਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤ ਹੈ ਉਸਸੇ ਭਿਨ੍ਨ ਹੀ ਜੀਵਕਾ ਪਰਿਣਾਮ ਹੈ ..੧੩੯-੧੪੦..
ਅਬ ਯਹਾਁ ਨਯਵਿਭਾਗਸੇ ਯਹ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ‘ਆਤ੍ਮਾਮੇਂ ਕਰ੍ਮ ਬਦ੍ਧਸ੍ਪ੍ਰੁਸ਼੍ਟ ਹੈ ਯਾ ਅਬਦ੍ਧਸ੍ਪ੍ਰੁਸ਼੍ਟ ਹੈ’ —
੨੧੪