ਸਾਰੋ ਯਃ ਸਮਯਸ੍ਯ ਭਾਤਿ ਨਿਭ੍ਰੁਤੈਰਾਸ੍ਵਾਦ੍ਯਮਾਨਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ .
ਜ੍ਞਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮਪ੍ਯਯਂ ਕਿਮਥਵਾ ਯਤ੍ਕਿਂਚਨੈਕੋਪ੍ਯਯਮ੍ ..੯੩..
ਦੂਰਾਦੇਵ ਵਿਵੇਕਨਿਮ੍ਨਗਮਨਾਨ੍ਨੀਤੋ ਨਿਜੌਘਂ ਬਲਾਤ੍ .
ਆਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਸਦਾ ਗਤਾਨੁਗਤਤਾਮਾਯਾਤ੍ਯਯਂ ਤੋਯਵਤ੍ ..੯੪..
ਅਬ, ਇਸੀ ਅਰ੍ਥਕਾ ਕਲਸ਼ਰੂਪ ਕਾਵ੍ਯ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਨਯਾਨਾਂ ਪਕ੍ਸ਼ੈਃ ਵਿਨਾ ] ਨਯੋਂਕੇ ਪਕ੍ਸ਼ੋਂਕੇ ਰਹਿਤ, [ਅਚਲਂ ਅਵਿਕਲ੍ਪਭਾਵਮ੍ ] ਅਚਲ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਭਾਵਕੋ [ਆਕ੍ਰਾਮਨ੍ ] ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਹੋਤਾ ਹੁਆ [ਯਃ ਸਮਯਸ੍ਯ ਸਾਰਃ ਭਾਤਿ ] ਜੋ ਸਮਯਕਾ (ਆਤ੍ਮਾਕਾ) ਸਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ [ਸਃ ਏਸ਼ਃ ] ਵਹ ਯਹ ਸਮਯਸਾਰ (ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਆਤ੍ਮਾ) — [ਨਿਭ੍ਰੁਤੈਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਸ੍ਵਾਦ੍ਯਮਾਨਃ ] ਜੋ ਕਿ ਨਿਭ੍ਰੁਤ (ਨਿਸ਼੍ਚਲ, ਆਤ੍ਮਲੀਨ) ਪੁਰੁਸ਼ੋਂਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਸ੍ਵਯਂ ਆਸ੍ਵਾਦ੍ਯਮਾਨ ਹੈ ( – ਅਨੁਭਵਮੇਂ ਆਤਾ ਹੈ) ਵਹ — [ਵਿਜ੍ਞਾਨ-ਏਕ-ਰਸਃ ਭਗਵਾਨ੍ ] ਵਿਜ੍ਞਾਨ ਹੀ ਜਿਸਕਾ ਏਕ ਰਸ ਹੈ ਐਸਾ ਭਗਵਾਨ੍ ਹੈ, [ਪੁਣ੍ਯਃ ਪੁਰਾਣਃ ਪੁਮਾਨ੍ ] ਪਵਿਤ੍ਰ ਪੁਰਾਣ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ; ਚਾਹੇ [ਜ੍ਞਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਅਪਿ ਅਯਂ ] ਜ੍ਞਾਨ ਕਹੋ ਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨ ਵਹ ਯਹ (ਸਮਯਸਾਰ) ਹੀ ਹੈ; [ਅਥਵਾ ਕਿਮ੍ ] ਅਥਵਾ ਅਧਿਕ ਕ੍ਯਾ ਕਹੇਂ ? [ਯਤ੍ ਕਿਂਚਨ ਅਪਿ ਅਯਮ੍ ਏਕਃ ] ਜੋ ਕੁਛ ਹੈ ਸੋ ਯਹ ਏਕ ਹੀ ਹੈ ( – ਮਾਤ੍ਰ ਭਿਨ੍ਨ-ਭਿਨ੍ਨ ਨਾਮਸੇ ਕਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ) .੯੩.
ਅਬ ਯਹ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਯਹ ਆਤ੍ਮਾ ਜ੍ਞਾਨਸੇ ਚ੍ਯੁਤ ਹੁਆ ਥਾ ਸੋ ਜ੍ਞਾਨਮੇਂ ਹੀ ਆ ਮਿਲਤਾ ਹੈ .
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਤੋਯਵਤ੍ ] ਜੈਸੇ ਪਾਨੀ ਅਪਨੇ ਸਮੂਹਸੇ ਚ੍ਯੁਤ ਹੋਤਾ ਹੁਆ ਦੂਰ ਗਹਨ ਵਨਮੇਂ ਬਹ ਰਹਾ ਹੋ ਉਸੇ ਦੂਰਸੇ ਹੀ ਢਾਲਵਾਲੇ ਮਾਰ੍ਗਕੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਅਪਨੇ ਸਮੂਹਕੀ ਓਰ ਬਲਪੂਰ੍ਵਕ ਮੋੜ ਦਿਯਾ ਜਾਯੇ; ਤੋ ਫਿ ਰ ਵਹ ਪਾਨੀ, ਪਾਨੀਕੋ ਪਾਨੀਕੇ ਸਮੂਹਕੀ ਓਰ ਖੀਂਚਤਾ ਹੁਆ ਪ੍ਰਵਾਹਰੂਪ ਹੋਕਰ, ਅਪਨੇ ਸਮੂਹਮੇਂ ਆ ਮਿਲਤਾ ਹੈ; ਇਸੀਪ੍ਰਕਾਰ [ਅਯਂ ] ਯਹ ਆਤ੍ਮਾ [ਨਿਜ-ਓਘਾਤ੍ ਚ੍ਯੁਤਃ ] ਅਪਨੇ ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਸ੍ਵਭਾਵਸੇ ਚ੍ਯੁਤ ਹੋਕਰ [ਭੂਰਿ-ਵਿਕਲ੍ਪ-ਜਾਲ-ਗਹਨੇ ਦੂਰਂ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਨ੍ ] ਪ੍ਰਚੁਰ ਵਿਕਲ੍ਪਜਾਲੋਂਕੇ ਗਹਨ ਵਨਮੇਂ ਦੂਰ ਪਰਿਭ੍ਰਮਣ ਕਰ ਰਹਾ ਥਾ ਉਸੇ [ਦੂਰਾਤ੍ ਏਵ ] ਦੂਰਸੇ ਹੀ [ਵਿਵੇਕ-ਨਿਮ੍ਨ-ਗਮਨਾਤ੍ ] ਵਿਵੇਕਰੂਪੀ ਢਾਲਵਾਲੇ ਮਾਰ੍ਗ ਦ੍ਵਾਰਾ [ਨਿਜ-ਓਘਂ ਬਲਾਤ੍ ਨੀਤਃ ] ਅਪਨੇ ਵਿਜ੍ਞਾਨਘਨਸ੍ਵਭਾਵਕੀ ਓਰ ਬਲਪੂਰ੍ਵਕ ਮੋੜ ਦਿਯਾ ਗਯਾ; ਇਸਲਿਏ
੨੩੦