ਜ੍ਞਪ੍ਤੌ ਕਰੋਤਿਸ਼੍ਚ ਨ ਭਾਸਤੇਨ੍ਤਃ .
ਜ੍ਞਾਤਾ ਨ ਕਰ੍ਤੇਤਿ ਤਤਃ ਸ੍ਥਿਤਂ ਚ ..੯੭..
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਨ ਹਿ ਵੇਤ੍ਤਿ ] ਜੋ ਕਰਤਾ ਹੈ ਵਹ ਕਭੀ ਜਾਨਤਾ ਨਹੀਂ [ਤੁ ] ਔਰ [ਯਃ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਨ
ਕਰੋਤਿ ] ਜੋ ਜਾਨਤਾ ਹੈ ਵਹ ਕਭੀ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਜੋ ਕਰ੍ਤਾ ਹੈ ਵਹ ਜ੍ਞਾਤਾ ਨਹੀਂ ਔਰ ਜੋ ਜ੍ਞਾਤਾ ਹੈ ਵਹ ਕਰ੍ਤਾ ਨਹੀਂ .੯੬. ਅਬ ਯਹ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਇਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਕਰਨੇ ਔਰ ਜਾਨਨੇਰੂਪ ਦੋਨੋਂ ਕ੍ਰਿਯਾਏਁ ਭਿਨ੍ਨ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਕਰੋਤੌ ਅਨ੍ਤਃ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਃ ਨ ਹਿ ਭਾਸਤੇ ] ਕਰਨੇਰੂਪ ਕ੍ਰਿਯਾਕੇ ਭੀਤਰ ਜਾਨਨੇਰੂਪ ਕ੍ਰਿਯਾ ਭਾਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ [ਚ ] ਔਰ [ਜ੍ਞਪ੍ਤੌ ਅਨ੍ਤਃ ਕਰੋਤਿਃ ਨ ਭਾਸਤੇ ] ਜਾਨਨੇਰੂਪ ਕ੍ਰਿਯਾਕੇ ਭੀਤਰ ਕਰਨੇਰੂਪ ਕ੍ਰਿਯਾ ਭਾਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ; [ਤਤਃ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਃ ਕਰੋਤਿਃ ਚ ਵਿਭਿਨ੍ਨੇ ] ਇਸਲਿਯੇ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਕ੍ਰਿਯਾ ਔਰ ‘ਕਰੋਤਿ’ ਕ੍ਰਿਯਾ ਦੋਨੋਂ ਭਿਨ੍ਨ ਹੈ; [ਚ ਤਤਃ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਂ ] ਔਰ ਇਸਸੇ ਯਹ ਸਿਦ੍ਧ ਹੁਆ ਕਿ [ਜ੍ਞਾਤਾ ਕਰ੍ਤਾ ਨ ] ਜੋ ਜ੍ਞਾਤਾ ਹੈ ਵਹ ਕਰ੍ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਜਬ ਆਤ੍ਮਾ ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਪਰਿਣਮਨ ਕਰਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਮੈਂ ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਕੋ ਕਰਤਾ ਹੂਁ’ ਤਬ ਤੋ ਵਹ ਕਰ੍ਤਾਭਾਵਰੂਪ ਪਰਿਣਮਨਕ੍ਰਿਯਾਕੇ ਕਰਨੇਸੇ ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ‘ਕਰੋਤਿ’-ਕ੍ਰਿਯਾਕੇ ਕਰਨੇਸੇ ਕਰ੍ਤਾ ਹੀ ਹੈ ਔਰ ਜਬ ਵਹ ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਪਰਿਣਮਨ ਕਰਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਮੈਂ ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਕੋ ਜਾਨਤਾ ਹੂਁ’ ਤਬ ਜ੍ਞਾਤਾਭਾਵਰੂਪ ਪਰਿਣਮਨ ਕਰਨੇਸੇ ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਜ੍ਞਪ੍ਤਿਕ੍ਰਿਯਾਕੇ ਕਰਨੇਸੇ ਜ੍ਞਾਤਾ ਹੀ ਹੈ .
ਯਹਾਁ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨ ਕਰਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਵਿਰਤ-ਸਮ੍ਯਗ੍ਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿ ਆਦਿਕੋ ਜਬ ਤਕ ਚਾਰਿਤ੍ਰਮੋਹਕਾ ਉਦਯ ਰਹਤਾ ਹੈ ਤਬ ਤਕ ਵਹ ਕਸ਼ਾਯਰੂਪ ਪਰਿਣਮਨ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਇਸਲਿਯੇ ਉਸਕਾ ਵਹ ਕਰ੍ਤਾ ਕਹਲਾਤਾ ਹੈ ਯਾ ਨਹੀਂ ? ਉਸਕਾ ਸਮਾਧਾਨ : — ਅਵਿਰਤ-ਸਮ੍ਯਗ੍ਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕੇ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ-ਜ੍ਞਾਨਮੇਂ ਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਕੇ ਸ੍ਵਾਮਿਤ੍ਵਰੂਪ ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਤ੍ਵਕਾ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜੋ ਕਸ਼ਾਯਰੂਪ ਪਰਿਣਮਨ ਹੈ ਵਹ ਉਦਯਕੀ ੧ਬਲਵਤ੍ਤਾਕੇ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਵਹ ਉਸਕਾ ਜ੍ਞਾਤਾ ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ ਉਸਕੇ ਅਜ੍ਞਾਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਤ੍ਵ ਨਹੀਂ ਹੈ . ਨਿਮਿਤ੍ਤਕੀ ਬਲਵਤ੍ਤਾਸੇ ਹੋਨੇਵਾਲੇ ਪਰਿਣਮਨਕਾ ਫਲ ਕਿਂਚਿਤ੍ ਹੋਤਾ ਹੈ ਵਹ ਸਂਸਾਰਕਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੈ . ਜੈਸੇ ਵ੍ਰੁਕ੍ਸ਼ਕੀ ਜੜ ਕਾਟ ਦੇਨੇਕੇ ਬਾਦ ਵਹ ਵ੍ਰੁਕ੍ਸ਼ ਕੁਛ ਸਮਯ ਤਕ ਰਹੇ ਅਥਵਾ ਨ ਰਹੇ — ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸ਼ਣ ਉਸਕਾ ਨਾਸ਼ ਹੀ ਹੋਤਾ ਜਾਤਾ ਹੈ, ਇਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਯਹਾਁ ਭੀ ਸਮਝਨਾ .੯੭.
੨੩੨
੧ ਦੇਖੋ ਗਾਥਾ ੧੩੧ਕੇ ਭਾਵਾਰ੍ਥਕੇ ਨੀਚੇਕਾ ਫੂ ਟਨੋਟ .