ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਂ ਵਿਪ੍ਰਤਿਸ਼ਿਧ੍ਯਤੇ ਯਦਿ ਤਦਾ ਕਾ ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਕਰ੍ਮਸ੍ਥਿਤਿਃ .
ਰ੍ਨੇਪਥ੍ਯੇ ਬਤ ਨਾਨਟੀਤਿ ਰਭਸਾ ਮੋਹਸ੍ਤਥਾਪ੍ਯੇਸ਼ ਕਿਮ੍ ..੯੮..
ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ ਚ ਯਥਾ ਪੁਦ੍ਗਲਃ ਪੁਦ੍ਗਲੋਪਿ .
ਸ਼੍ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤੀਨਾਂ ਨਿਕਰਭਰਤੋਤ੍ਯਨ੍ਤਗਮ੍ਭੀਰਮੇਤਤ੍ ..੯੯..
ਪੁਨਃ ਇਸੀ ਬਾਤਕੋ ਦ੍ਰੁਢ ਕਰਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਕਰ੍ਤਾ ਕਰ੍ਮਣਿ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਕਰ੍ਮ ਤਤ੍ ਅਪਿ ਨਿਯਤਂ ਕਰ੍ਤਰਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ] ਨਿਸ਼੍ਚਯਸੇ ਨ ਤੋ ਕਰ੍ਤਾ ਕਰ੍ਮਮੇਂ ਹੈ, ਔਰ ਨ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਤਾਮੇਂ ਹੀ ਹੈ — [ਯਦਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਂ ਵਿਪ੍ਰਤਿਸ਼ਿਧ੍ਯਤੇ ] ਯਦਿ ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਪਰਸ੍ਪਰ ਦੋਨੋਂਕਾ ਨਿਸ਼ੇਧ ਕਿਯਾ ਜਾਯੇ [ਤਦਾ ਕਰ੍ਤ੍ਰੁਕਰ੍ਮਸ੍ਥਿਤਿਃ ਕਾ ] ਤੋ ਕਰ੍ਤਾ-ਕਰ੍ਮਕੀ ਕ੍ਯਾ ਸ੍ਥਿਤਿ ਹੋਗੀ ? (ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਜੀਵ-ਪੁਦ੍ਗਲਕੇ ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਪਨ ਕਦਾਪਿ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇਗਾ .) [ਜ੍ਞਾਤਾ ਜ੍ਞਾਤਰਿ, ਕਰ੍ਮ ਸਦਾ ਕਰ੍ਮਣਿ ] ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਜ੍ਞਾਤਾ ਸਦਾ ਜ੍ਞਾਤਾਮੇਂ ਹੀ ਹੈ ਔਰ ਕਰ੍ਮ ਸਦਾ ਕਰ੍ਮਮੇਂ ਹੀ ਹੈ [ ਇਤਿ ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਥਿਤਿਃ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ] ਐਸੀ ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਥਿਤਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ [ਤਥਾਪਿ ਬਤ ] ਤਥਾਪਿ ਅਰੇ ! [ਨੇਪਥ੍ਯੇ ਏਸ਼ਃ ਮੋਹਃ ਕਿਮ੍ ਰਭਸਾ ਨਾਨਟੀਤਿ ] ਨੇਪਥ੍ਯਮੇਂ ਯਹ ਮੋਹ ਕ੍ਯੋਂ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤ ਵੇਗਪੂਰ੍ਵਕ ਨਾਚ ਰਹਾ ਹੈ ? (ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਆਚਾਰ੍ਯਕੋ ਖੇਦ ਔਰ ਆਸ਼੍ਚਰ੍ਯ ਹੋਤਾ ਹੈ .)
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਕਰ੍ਮ ਤੋ ਪੁਦ੍ਗਲ ਹੈ, ਜੀਵਕੋ ਉਸਕਾ ਕਰ੍ਤਾ ਕਹਨਾ ਅਸਤ੍ਯ ਹੈ . ਉਨ ਦੋਨੋਂਮੇਂ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤ ਭੇਦ ਹੈ, ਨ ਤੋ ਜੀਵ ਪੁਦ੍ਗਲਮੇਂ ਹੈ ਔਰ ਨ ਪੁਦ੍ਗਲ ਜੀਵਮੇਂ; ਤਬ ਫਿ ਰ ਉਨਮੇਂ ਕਰ੍ਤਾਕਰ੍ਮਭਾਵ ਕੈਸੇ ਹੋ ਸਕਤਾ ਹੈ ? ਇਸਲਿਯੇ ਜੀਵ ਤੋ ਜ੍ਞਾਤਾ ਹੈ ਸੋ ਜ੍ਞਾਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਵਹ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮੋਂਕਾ ਕਰ੍ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਔਰ ਪੁਦ੍ਗਲਕਰ੍ਮ ਹੈਂ ਵੇ ਪੁਦ੍ਗਲ ਹੀ ਹੈਂ, ਜ੍ਞਾਤਾਕਾ ਕਰ੍ਮ ਨਹੀਂ ਹੈਂ . ਆਚਾਰ੍ਯਦੇਵਨੇ ਖੇਦਪੂਰ੍ਵਕ ਕਹਾ ਹੈ ਕਿ — ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਭਿਨ੍ਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹੈਂ ਤਥਾਪਿ ‘ਮੈਂ ਕਰ੍ਤਾ ਹੂਁ ਔਰ ਯਹ ਪੁਦ੍ਗਲ ਮੇਰਾ ਕਰ੍ਮ ਹੈ’ ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਅਜ੍ਞਾਨੀਕਾ ਯਹ ਮੋਹ ( – ਅਜ੍ਞਾਨ) ਕ੍ਯੋਂ ਨਾਚ ਰਹਾ ਹੈ ? ੯੮.
ਅਬ ਯਹ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ, ਅਥਵਾ ਯਦਿ ਮੋਹ ਨਾਚਤਾ ਹੈ ਤੋ ਭਲੇ ਨਾਚੇ, ਤਥਾਪਿ ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਰੂਪ ਤੋ ਜੈਸਾ ਹੈ ਵੈਸਾ ਹੀ ਹੈ : —