ਦਨ੍ਯਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਃ ਸ੍ਵਯਮਹਮਿਤਿ ਸ੍ਨਾਤਿ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤਯੈਵ .
ਸ਼ੂਦ੍ਰੌ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦਪਿ ਚ ਚਰਤੋ ਜਾਤਿਭੇਦਭ੍ਰਮੇਣ ..੧੦੧..
ਕਮ੍ਮਮਸੁਹਂ ਕੁਸੀਲਂ ਸੁਹਕਮ੍ਮਂ ਚਾਵਿ ਜਾਣਹਂ ਸੁਸੀਲਂ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਅਜ੍ਞਾਨਸੇ ਏਕ ਹੀ ਕਰ੍ਮ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਤਾ ਥਾ ਉਸੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ਜ੍ਞਾਨਨੇ ਏਕ ਪ੍ਰਕਾਰਕਾ ਬਤਾਯਾ ਹੈ . ਜ੍ਞਾਨ ਪਰ ਜੋ ਮੋਹਰੂਪ ਰਜ ਚਢੀ ਹੁਈ ਥੀ ਉਸੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਨਸੇ ਯਥਾਰ੍ਥ ਜ੍ਞਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁਆ ਹੈ; ਜੈਸੇ ਬਾਦਲ ਯਾ ਕੁਹਰੇਕੇ ਪਟਲਸੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਕਾ ਯਥਾਰ੍ਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਆਵਰਣਕੇ ਦੂਰ ਹੋਨੇ ਪਰ ਵਹ ਯਥਾਰ੍ਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਤਾ ਹੈ, ਇਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਯਹਾਁ ਭੀ ਸਮਝ ਲੇਨਾ ਚਾਹਿਏ .੧੦੦.
ਅਬ ਪੁਣ੍ਯ-ਪਾਪਕੇ ਸ੍ਵਰੂਪਕਾ ਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਾਨ੍ਤਰੂਪ ਕਾਵ੍ਯ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — (ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਕੇ ਪੇਟਸੇ ਏਕ ਹੀ ਸਾਥ ਜਨ੍ਮਕੋ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਦੋ ਪੁਤ੍ਰੋਂਮੇਂਸੇ ਏਕ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਕੇ ਯਹਾਁ ਔਰ ਦੂਸਰਾ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਕੇ ਘਰ ਪਲਾ . ਉਨਮੇਂਸੇ) [ਏਕ : ] ਏਕ ਤੋ [ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਤ੍ਵ-ਅਭਿਮਾਨਾਤ੍ ] ‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਹੂਁ’ ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਤ੍ਵਕੇ ਅਭਿਮਾਨਸੇ [ਦੂਰਾਤ੍ ] ਦੂਰਸੇ ਹੀ [ਮਦਿਰਾਂ ] ਮਦਿਰਾਕਾ [ਤ੍ਯਜਤਿ ] ਤ੍ਯਾਗ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਤਕ ਨਹੀਂ ਕਰਤਾ; ਤਬ [ਅਨ੍ਯਃ ] ਦੂਸਰਾ [ਅਹਮ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਸ਼ੂਦ੍ਰਃ ਇਤਿ ] ‘ਮੈਂ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਹੂਁ’ ਯਹ ਮਾਨਕਰ [ਨਿਤ੍ਯਂ ] ਨਿਤ੍ਯ [ਤਯਾ ਏਵ ] ਮਦਿਰਾਸੇ ਹੀ [ਸ੍ਨਾਤਿ ] ਸ੍ਨਾਨ ਕ ਰਤਾ ਹੈ ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਉਸੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਮਾਨਤਾ ਹੈ . [ਏਤੌ ਦ੍ਵੌ ਅਪਿ ] ਯਦ੍ਯਪਿ ਵੇ ਦੋਨੋਂ [ਸ਼ੂਦ੍ਰਿਕਾਯਾਃ ਉਦਰਾਤ੍ ਯੁਗਪਤ੍ ਨਿਰ੍ਗਤੌ ] ਸ਼ੂਡ੍ਡਦ੍ਰਾਕੇ ਪੇਟਸੇ ਏਕ ਹੀ ਸਾਥ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਹੁਏ ਹੈਂ ਵੇ [ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਸ਼ੂਦ੍ਰੌ ] (ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ) ਦੋਨੋਂ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਹੈਂ, [ਅਪਿ ਚ ] ਤਥਾਪਿ [ਜਾਤਿਭੇਦਭ੍ਰਮੇਣ ] ਜਾਤਿਭੇਦਕੇ ਭ੍ਰਮ ਸਹਿਤ [ਚਰਤਃ ] ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿ (ਆਚਰਣ) ਕ ਰਤੇ ਹੈਂ . ਇਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਪੁਣ੍ਯ ਔਰ ਪਾਪਕੇ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮੇਂ ਸਮਝਨਾ ਚਾਹਿਏ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਪੁਣ੍ਯ – ਪਾਪ ਦੋਨੋਂ ਵਿਭਾਵਪਰਿਣਤਿਸੇ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਹੁਏ ਹੈਂ, ਇਸਲਿਯੇ ਦੋਨੋਂ ਬਨ੍ਧਨਰੂਪ ਹੀ ਹੈਂ . ਵ੍ਯਵਹਾਰਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿਸੇ ਭ੍ਰਮਵਸ਼ ਉਨਕੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿ ਭਿਨ੍ਨ-ਭਿਨ੍ਨ ਭਾਸਿਤ ਹੋਨੇਸੇ, ਵੇ ਅਚ੍ਛੇ ਔਰ ਬੂਰੇ ਰੂਪਸੇ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਤੇ ਹੈਂ . ਪਰਮਾਰ੍ਥਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਿ ਤੋ ਉਨ੍ਹੇਂ ਏਕਰੂਪ ਹੀ, ਬਨ੍ਧਰੂਪ ਹੀ, ਬੁਰਾ ਹੀ ਜਾਨਤੀ ਹੈ .੧੦੧.
ਅਬ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭ ਕਰ੍ਮਕੇ ਸ੍ਵਭਾਵਕਾ ਵਰ੍ਣਨ ਗਾਥਾਮੇਂ ਕਰਤੇ ਹੈਂ : —
ਕਿਸ ਰੀਤ ਹੋਯ ਸੁਸ਼ੀਲ ਜੋ ਸਂਸਾਰਮੇਂ ਦਾਖਿਲ ਕਰੇ ? ੧੪੫..
੨੩੬