ਅਥ ਕਰ੍ਮਣੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ਹੇਤੁਤਿਰੋਧਾਨਕਰਣਂ ਸਾਧਯਤਿ — ਆਤ੍ਮਾਕੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ . ਜ੍ਞਾਨ ਆਤ੍ਮਸ੍ਵਭਾਵੀ ਹੈ, ਇਸਲਿਯੇ ਉਸਕੇ ਭਵਨਸੇ ਆਤ੍ਮਾਕਾ ਭਵਨ ਬਨਤਾ ਹੈ; ਅਤਃ ਵਹ ਆਤ੍ਮਾਕੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾ ਕਾਰਣ ਹੋਤਾ ਹੈ . ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਜ੍ਞਾਨ ਹੀ ਵਾਸ੍ਤਵਿਕ ਮੋਕ੍ਸ਼ਹੇਤੁ ਹੈ ..੧੫੬.. ਅਬ ਇਸੀ ਅਰ੍ਥਕੇ ਕਲਸ਼ਰੂਪ ਦੋ ਸ਼੍ਲੋਕ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਏਕ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍ ] ਜ੍ਞਾਨ ਏਕ ਡ੍ਡਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵੀ ( – ਜੀਵਸ੍ਵਭਾਵੀ – ) ਹੋਨੇਸੇ [ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ] ਜ੍ਞਾਨਕੇ ਸ੍ਵਭਾਵਸੇ [ਸਦਾ ] ਸਦਾ [ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਭਵਨਂ ਵ੍ਰੁਤ੍ਤਂ ] ਜ੍ਞਾਨਕਾ ਭਵਨ ਬਨਤਾ ਹੈ; [ਤਤ੍ ] ਇਸਲਿਯੇ [ਤਦ੍ ਏਵ ਮੋਕ੍ਸ਼ਹੇਤੁਃ ] ਜ੍ਞਾਨ ਹੀ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾ ਕਾਰਣ ਹੈ .੧੦੬.
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍ ] ਕ ਰ੍ਮ ਅਨ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵੀ ( – ਪੁਦ੍ਗਲਸ੍ਵਭਾਵੀ – ) ਹੋਨੇਸੇ [ਕ ਰ੍ਮਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ] ਕ ਰ੍ਮਕੇ ਸ੍ਵਭਾਵਸੇ [ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਭਵਨਂ ਨ ਹਿ ਵ੍ਰੁਤ੍ਤਂ ] ਜ੍ਞਾਨਕਾ ਭਵਨ ਨਹੀਂ ਬਨਤਾ; [ਤਤ੍ ] ਇਸਲਿਯੇ [ਕ ਰ੍ਮ ਮੋਕ੍ਸ਼ਹੇਤੁਃ ਨ ] ਕ ਰ੍ਮ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੈ .੧੦੭.
ਅਬ ਆਗਾਮੀ ਕਥਨਕਾ ਸੂਚਕ ਸ਼੍ਲੋਕ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਮੋਕ੍ਸ਼ਹੇਤੁਤਿਰੋਧਾਨਾਤ੍ ] ਕ ਰ੍ਮ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕੇ ਕਾਰਣਕਾ ਤਿਰੋਧਾਨ ਕ ਰਨੇਵਾਲਾ ਹੈ, ਔਰ [ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਬਨ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ] ਵਹ ਸ੍ਵਯਂ ਹੀ ਬਨ੍ਧਸ੍ਵਰੂਪ ਹੈ [ਚ ] ਤਥਾ [ਮੋਕ੍ਸ਼ਹੇਤੁਤਿਰੋਧਾਯਿਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍ ] ਵਹ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕੇ ਕਾਰਣਕਾ ਤਿਰੋਧਾਯਿਭਾਵਸ੍ਵਰੂਪ (ਤਿਰੋਧਾਨਕਰ੍ਤਾ) ਹੈ, ਇਸੀਲਿਯੇ [ਤਤ੍ ਨਿਸ਼ਿਧ੍ਯਤੇ ] ਉਸਕਾ ਨਿਸ਼ੇਧ ਕਿਯਾ ਗਯਾ ਹੈ .੧੦੮.
ਅਬ ਪਹਲੇ, ਯਹ ਸਿਦ੍ਧ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਕਰ੍ਮ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕੇ ਕਾਰਣਕਾ ਤਿਰੋਧਾਨ ਕਰਨੇਵਾਲਾ ਹੈ : —