ਵਾਰਂਵਾਰਮਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਮਪਿ ਤਂ ਜੇਤੁਂ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਸ੍ਪ੍ਰੁਸ਼ਨ੍ .
ਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯਨਿਰਾਸ੍ਰਵੋ ਭਵਤਿ ਹਿ ਜ੍ਞਾਨੀ ਯਦਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ..੧੧੬..
ਦੇਖ ਸਕਤਾ ਹੈ, ਨ ਜਾਨ ਸਕਤਾ ਹੈ ਔਰ ਨ ਆਚਰਣ ਕਰ ਸਕਤਾ ਹੈ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਜਘਨ੍ਯ ਭਾਵਸੇ ਦੇਖ ਸਕਤਾ ਹੈ, ਜਾਨ ਸਕਤਾ ਹੈ ਔਰ ਆਚਰਣ ਕਰ ਸਕਤਾ ਹੈ; ਇਸਸੇ ਯਹ ਜ੍ਞਾਤ ਹੋਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਜ੍ਞਾਨੀਕੇ ਅਭੀ ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕ ਕਰ੍ਮਕਲਂਕਕਾ ਵਿਪਾਕ (ਚਾਰਿਤ੍ਰਮੋਹਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸ਼) ਵਿਦ੍ਯਮਾਨ ਹੈ ਔਰ ਇਸਸੇ ਉਸਕੇ ਬਨ੍ਧ ਭੀ ਹੋਤਾ ਹੈ . ਇਸਲਿਯੇ ਉਸੇ ਯਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ — ਜਬ ਤਕ ਕੇਵਲਜ੍ਞਾਨ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਨ ਹੋ ਤਬ ਤਕ ਨਿਰਨ੍ਤਰ ਜ੍ਞਾਨਕਾ ਹੀ ਧ੍ਯਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਯੇ, ਜ੍ਞਾਨਕੋ ਹੀ ਦੇਖਨਾ ਚਾਹਿਯੇ, ਜ੍ਞਾਨਕੋ ਹੀ ਜਾਨਨਾ ਚਾਹਿਯੇ ਔਰ ਜ੍ਞਾਨਕਾ ਹੀ ਆਚਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਯੇ . ਇਸੀ ਮਾਰ੍ਗਸੇ ਦਰ੍ਸ਼ਨ-ਜ੍ਞਾਨ-ਚਾਰਿਤ੍ਰਕਾ ਪਰਿਣਮਨ ਬਢਤਾ ਜਾਤਾ ਹੈ ਔਰ ਐਸਾ ਕਰਤੇ ਕਰਤੇ ਕੇਵਲਜ੍ਞਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਤਾ ਹੈ . ਜਬ ਕੇਵਲਜ੍ਞਾਨ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਹੈ ਤਬਸੇ ਆਤ੍ਮਾ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਜ੍ਞਾਨੀ ਹੈ ਔਰ ਸਰ੍ਵ ਪ੍ਰਕਾਰਸੇ ਨਿਰਾਸ੍ਰਵ ਹੈ .
ਜਬ ਤਕ ਕ੍ਸ਼ਾਯੋਪਸ਼ਮਿਕ ਜ੍ਞਾਨ ਹੈ ਤਬ ਤਕ ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕ (ਚਾਰਿਤ੍ਰਮੋਹਕਾ) ਰਾਗ ਹੋਨੇ ਪਰ ਭੀ, ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕ ਰਾਗਕੇ ਅਭਾਵਕੀ ਅਪੇਕ੍ਸ਼ਾਸੇ ਜ੍ਞਾਨੀਕੇ ਨਿਰਾਸ੍ਰਵਤ੍ਵ ਕਹਾ ਹੈ ਔਰ ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕ ਰਾਗਕਾ ਅਭਾਵ ਹੋਨੇ ਪਰ ਤਥਾ ਕੇਵਲਜ੍ਞਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਨੇ ਪਰ ਸਰ੍ਵਥਾ ਨਿਰਾਸ੍ਰਵਤ੍ਵ ਕਹਾ ਹੈ . ਯਹ, ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਾਕੀ ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾ ਹੈ . ਅਪੇਕ੍ਸ਼ਾਸੇ ਸਮਝਨੇ ਪਰ ਯਹ ਸਰ੍ਵ ਕਥਨ ਯਥਾਰ੍ਥ ਹੈ ..੧੭੨..
ਅਬ ਇਸੀ ਅਰ੍ਥਕਾ ਕਲਸ਼ਰੂਪ ਕਾਵ੍ਯ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — [ਆਤ੍ਮਾ ਯਦਾ ਜ੍ਞਾਨੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਦਾ ] ਆਤ੍ਮਾ ਜਬ ਜ੍ਞਾਨੀ ਹੋਤਾ ਹੈ ਤਬ, [ਸ੍ਵਯਂ ] ਸ੍ਵਯਂ [ਨਿਜਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਸਮਗ੍ਰਂ ਰਾਗਂ ] ਅਪਨੇ ਸਮਸ੍ਤ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕ ਰਾਗਕੋ [ਅਨਿਸ਼ਂ ] ਨਿਰਨ੍ਤਰ [ਸਂਨ੍ਯਸ੍ਯਨ੍ ] ਛੋੜਤਾ ਹੁਆ ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਨ ਕ ਰਤਾ ਹੁਆ, [ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਮ੍ ] ਔਰ ਜੋ ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕ ਰਾਗ ਹੈ [ਤਂ ਅਪਿ ] ਉਸੇ ਭੀ [ਜੇਤੁਂ ] ਜੀਤਨੇਕੇ ਲਿਯੇ [ਵਾਰਮ੍ਵਾਰਮ੍ ] ਬਾਰਮ੍ਬਾਰ [ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਸ੍ਪ੍ਰੁਸ਼ਨ੍ ] (ਜ੍ਞਾਨਾਨੁਭਵਨਰੂਪ) ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਕੋ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਕਰਤਾ ਹੁਆ ਔਰ (ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ) [ਸਕ ਲਾਂ ਪਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿਮ੍ ਏਵ ਉਚ੍ਛਿਨ੍ਦਨ੍ ] ਸਮਸ੍ਤ ਪਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿਕੋ – ਪਰਪਰਿਣਤਿਕੋ – ਉਖਾੜਤਾ ਹੁਆ [ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਣਃ ਭਵਨ੍ ] ਜ੍ਞਾਨਕੇ ਪੂਰ੍ਣਭਾਵਰੂਪ ਹੋਤਾ ਹੁਆ, [ਹਿ ] ਵਾਸ੍ਤਵਮੇਂ [ਨਿਤ੍ਯਨਿਰਾਸ੍ਰਵਃ ਭਵਤਿ ] ਸਦਾ ਨਿਰਾਸ੍ਰਵ ਹੈ .
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਜ੍ਞਾਨੀਨੇ ਸਮਸ੍ਤ ਰਾਗਕੋ ਹੇਯ ਜਾਨਾ ਹੈ . ਵਹ ਰਾਗਕੋ ਮਿਟਾਨੇਕੇ ਲਿਯੇ ਉਦ੍ਯਮ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਉਸਕੇ ਆਸ੍ਰਵਭਾਵਕੀ ਭਾਵਨਾਕਾ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ ਵਹ ਸਦਾ ਨਿਰਾਸ੍ਰਵ ਹੀ ਕਹਲਾਤਾ ਹੈ .
ਪਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿ (ਪਰਪਰਿਣਤਿ) ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰਕੀ ਹੈ — ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਰੂਪ ਔਰ ਅਸ੍ਥਿਰਤਾਰੂਪ . ਜ੍ਞਾਨੀਨੇ
੨੭੨