యః ఖలు మోహరాగద్వేషసుఖదుఃఖాదిరూపేణాన్తరుత్ప్లవమానం కర్మణః పరిణామం స్పర్శరసగంధ- వర్ణశబ్దబంధసంస్థానస్థౌల్యసౌక్ష్మ్యాదిరూపేణ బహిరుత్ప్లవమానం నోకర్మణః పరిణామం చ సమస్తమపి పరమార్థతః పుద్గలపరిణామపుద్గలయోరేవ ఘటమృత్తికయోరివ వ్యాప్యవ్యాపకభావసద్భావాత్ పుద్గలద్రవ్యేణ కర్త్రా స్వతంత్రవ్యాపకేన స్వయం వ్యాప్యమానత్వాత్కర్మత్వేన క్రియమాణం పుద్గలపరిణామాత్మనోర్ఘటకుమ్భకారయోరివ వ్యాప్యవ్యాపకభావాభావాత్ కర్తృకర్మత్వాసిద్ధౌ న నామ కరోత్యాత్మా, కిన్తు పరమార్థతః పుద్గలపరిణామ- జ్ఞానపుద్గలయోర్ఘటకుంభకారవద్వయాప్యవ్యాపకభావాభావాత్ కర్తృకర్మత్వాసిద్ధావాత్మపరిణామాత్మనోర్ఘట- మృత్తికయోరివ వ్యాప్యవ్యాపకభావసద్భావాదాత్మద్రవ్యేణ కర్త్రా స్వతన్త్రవ్యాపకేన స్వయం వ్యాప్యమానత్వాత్ పుద్గలపరిణామజ్ఞానం కర్మత్వేన కుర్వన్తమాత్మానం జానాతి సోత్యన్తవివిక్తజ్ఞానీభూతో జ్ఞానీ స్యాత్ . న చైవం జ్ఞాతుః పుద్గలపరిణామో వ్యాప్యః, పుద్గలాత్మనోర్జ్ఞేయజ్ఞాయకసమ్బన్ధవ్యవహారమాత్రే సత్యపి
టీకా : — నిశ్చయసే మోహ, రాగ, ద్వేష, సుఖ, దుఃఖ ఆదిరూపసే అన్తరఙ్గమేం ఉత్పన్న హోనేవాలా జో కర్మకా పరిణామ, ఔర స్పర్శ, రస, గన్ధ, వర్ణ, శబ్ద, బన్ధ, సంస్థాన, స్థూలతా, సూక్ష్మతా ఆదిరూపసే బాహర ఉత్పన్న హోనేవాలా జో నోకర్మకా పరిణామ, వహ సబ హీ పుద్గలపరిణామ హైం . పరమార్థసే, జైసే ఘడేకే ఔర మిట్టీకే వ్యాప్యవ్యాపకభావకా సద్భావ హోనేసే కర్తాకర్మపనా హై ఉసీప్రకార పుద్గలపరిణామకే ఔర పుద్గలకే హీ వ్యాప్యవ్యాపకభావకా సద్భావ హోనేసే కర్తాకర్మపనా హై . పుద్గలద్రవ్య స్వతన్త్ర వ్యాపక హై, ఇసలియే పుద్గలపరిణామకా కర్తా హై ఔర పుద్గలపరిణామ ఉస వ్యాపకసే స్వయం వ్యాప్త (వ్యాప్యరూప) హోనేకే కారణ కర్మ హై . ఇసలియే పుద్గలద్రవ్యకే ద్వారా కర్తా హోకర కర్మరూపసే కియా జానేవాలా జో సమస్త కర్మనోకర్మరూప పుద్గలపరిణామ హై ఉసే జో ఆత్మా, పుద్గలపరిణామకో ఔర ఆత్మాకో ఘట ఔర కుమ్హారకీ భాఁతి వ్యాప్యవ్యాపకభావకే అభావకే కారణ కర్తాకర్మపనేకీ అసిద్ధి హోనేసే, పరమార్థసే కరతా నహీం హై, పరన్తు (మాత్ర) పుద్గలపరిణామకే జ్ఞానకో (ఆత్మాకే) కర్మరూపసే కరతే హుఏ అపనే ఆత్మాకో జానతా హై, వహ ఆత్మా (కర్మనోకర్మసే) అత్యన్త భిన్న జ్ఞానస్వరూప హోతా హుఆ జ్ఞానీ హై
(పుద్గలపరిణామకా జ్ఞాన ఆత్మాకా కర్మ కిస ప్రకార హై ? సో సమఝాతే హైం : — ) పరమార్థసే పుద్గలపరిణామకే జ్ఞానకో ఔర పుద్గలకో ఘట ఔర కుమ్హారకీ భాఁతి వ్యాప్యవ్యాపకభావకా అభావ హోనేసే కర్తాకర్మపనేకీ అసిద్ధి హై ఔర జైసే ఘడే ఔర మిట్టీకే వ్యాప్యవ్యాపకభావకా సద్భావ హోనేసే కర్తాకర్మపనా హై ఉసీప్రకార ఆత్మపరిణామ ఔర ఆత్మాకే వ్యాప్యవ్యాపకభావకా సద్భావ హోనేసే కర్తాకర్మపనా హై . ఆత్మద్రవ్య స్వతన్త్ర వ్యాపక హోనేసే ఆత్మపరిణామకా అర్థాత్ పుద్గలపరిణామకే జ్ఞానకా కర్తా హై ఔర పుద్గలపరిణామకా జ్ఞాన ఉస వ్యాపకసే స్వయం వ్యాప్త (వ్యాప్యరూప) హోనేసే కర్మ హై . ఔర ఇసప్రకార (జ్ఞాతా పుద్గలపరిణామకా జ్ఞాన కరతా హై
౧౪౨