వ్యాప్యవ్యాపకభావసమ్భవమృతే కా కర్తృకర్మస్థితిః .
జ్ఞానీభూయ తదా స ఏష లసితః కర్తృత్వశూన్యః పుమాన్ ..౪౯..
ఆత్మాకే జ్ఞేయజ్ఞాయకసమ్బన్ధ వ్యవహారమాత్ర హోనే పర భీ పుద్గలపరిణామ జిసకా నిమిత్త హై ఐసా
జ్ఞాన హీ జ్ఞాతాకా వ్యాప్య హై . (ఇసలియే వహ జ్ఞాన హీ జ్ఞాతాకా కర్మ హై .)..౭౫..
అబ ఇసీ అర్థకా సమర్థక కలశరూప కావ్య కహతే హైం : —
శ్లోకార్థ : — [వ్యాప్యవ్యాపకతా తదాత్మని భవేత్ ] వ్యాప్యవ్యాపకతా తత్స్వరూపమేం హీ హోతీ హై, [అతదాత్మని అపి న ఏవ ] అతత్స్వరూపమేం నహీం హీ హోతీ . ఔర [వ్యాప్యవ్యాపకభావసమ్భవమ్ ఋతే ] వ్యాప్యవ్యాపకభావకే సమ్భవ బినా [కర్తృకర్మస్థితిః కా ] కర్తాకర్మకీ స్థితి కైసీ ? అర్థాత్ కర్తాకర్మకీ స్థితి నహీం హీ హోతీ . [ఇతి ఉద్దామ-వివేక- ఘస్మర-మహోభారేణ ] ఐసే ప్రబల వివేకరూప, ఔర సబకో గ్రాసీభూత కరనేకే స్వభావవాలే జ్ఞానప్రకాశకే భారసే [తమః భిన్దన్ ] అజ్ఞానాంధకారకో భేదతా హుఆ, [సః ఏషః పుమాన్ ] యహ ఆత్మా [జ్ఞానీభూయ ] జ్ఞానస్వరూప హోకర, [తదా ] ఉస సమయ [కర్తృత్వశూన్యః లసితః ] కర్తృత్వరహిత హుఆ శోభిత హోతా హై .
భావార్థ : — జో సర్వ అవస్థాఓంమేం వ్యాప్త హోతా హై సో తో వ్యాపక హై ఔర కోఈ ఏక అవస్థావిశేష వహ, (ఉస వ్యాపకకా) వ్యాప్య హై . ఇసప్రకార ద్రవ్య తో వ్యాపక హై ఔర పర్యాయ వ్యాప్య హై . ద్రవ్య-పర్యాయ అభేదరూప హీ హై . జో ద్రవ్యకా ఆత్మా, స్వరూప అథవా సత్త్వ హై వహీ పర్యాయకా ఆత్మా, స్వరూప అథవా సత్త్వ హై . ఐసా హోనేసే ద్రవ్య పర్యాయమేం వ్యాప్త హోతా హై ఔర పర్యాయ ద్రవ్యకే ద్వారా వ్యాప్త హో జాతీ హై . ఐసీ వ్యాప్యవ్యాపకతా తత్స్వరూపమేం హీ (అభిన్న సత్తావాలే పదార్థమేం హీ) హోతీ హై; అతత్స్వరూపమేం (జినకీ సత్తా – సత్త్వ భిన్న-భిన్న హై ఐసే పదార్థోంమేం) నహీం హీ హోతీ . జహాఁ వ్యాప్యవ్యాపకభావ హోతా హై వహీం కర్తాకర్మభావ హోతా హై; వ్యాప్యవ్యాపకభావకే బినా కర్తాకర్మభావ నహీం హోతా . జో ఐసా జానతా హై వహ పుద్గల ఔర ఆత్మాకే కర్తాకర్మభావ నహీం హై ఐసా జానతా హై . ఐసా జాననే పర వహ జ్ఞానీ హోతా హై, కర్తాకర్మభావసే రహిత హోతా హై ఔర జ్ఞాతాద్రష్టా — జగతకా సాక్షీభూత — హోతా హై .౪౯.