సహ న కర్తృకర్మభావః .
స్వపరిణామం జానతో జీవస్య సహ పుద్గలేన కర్తృకర్మభావః కిం భవతి కిం న భవతీతి చేత్ — ణ వి పరిణమది ణ గిణ్హది ఉప్పజ్జది ణ పరదవ్వపజ్జాఏ .
ణాణీ జాణంతో వి హు సగపరిణామం అణేయవిహం ..౭౭.. వ్యాప్యలక్షణవాలా పరద్రవ్యపరిణామస్వరూప కర్మ హై, ఉసే న కరనేవాలే జ్ఞానీకో పుద్గలకే సాథ కర్తాకర్మభావ నహీం హై . భావార్థ : — జీవ పుద్గలకర్మకో జానతా హై తథాపి ఉసే పుద్గలకే సాథ కర్తాకర్మపనా నహీం హై .
సామాన్యతయా కర్తాకా కర్మ తీన ప్రకారకా కహా జాతా హై — నిర్వర్త్య, వికార్య ఔర ప్రాప్య . కర్తాకే ద్వారా, జో పహలే న హో ఐసా నవీన కుఛ ఉత్పన్న కియా జాయే సో కర్తాకా నిర్వర్త్య కర్మ హై . కర్తాకే ద్వారా, పదార్థమేం వికార – పరివర్తన కరకే జో కుఛ కియా జాయే వహ కర్తాకా వికార్య కర్మ హై . కర్తా, జో నయా ఉత్పన్న నహీం కరతా తథా వికార కరకే భీ నహీం కరతా, మాత్ర జిసే ప్రాప్త కరతా హై వహ కర్తాకా ప్రాప్య కర్మ హై .
జీవ పుద్గలకర్మకో నవీన ఉత్పన్న నహీం కర సకతా, క్యోంకి చేతన జడకో కైసే ఉత్పన్న కర సకతా హై ? ఇసలియే పుద్గలకర్మ జీవకా నిర్వర్త్య కర్మ నహీం హై . జీవ పుద్గలమేం వికార కరకే ఉసే పుద్గలకర్మరూప పరిణమన నహీం కరా సకతా, క్యోంకి చేతన జడకో కైసే పరిణమిత కర సకతా హై ? ఇసలియే పుద్గలకర్మ జీవకా వికార్య కర్మ భీ నహీం హై . పరమార్థసే జీవ పుద్గలకో గ్రహణ నహీం కర సకతా, క్యోంకి అమూర్తిక పదార్థ మూర్తికకో కైసే గ్రహణ కర సకతా హై ? ఇసలియే పుద్గలకర్మ జీవకా ప్రాప్య కర్మ భీ నహీం హై . ఇసప్రకార పుద్గలకర్మ జీవకా కర్మ నహీం హై ఔర జీవ ఉసకా కర్తా నహీం హై . జీవకా స్వభావ జ్ఞాతా హై, ఇసలియే జ్ఞానరూప పరిణమన కరతా హుఆ స్వయం పుద్గలకర్మకో జానతా హై; ఇసలియే పుద్గలకర్మకో జాననేవాలే ఐసే జీవకా పరకే సాథ కర్తాకర్మభావ కైసే హో సకతా హై ? నహీం హో సకతా ..౭౬..
అబ ప్రశ్న కరతా హై కి అపనే పరిణామకో జాననేవాలే ఐసే జీవకో పుద్గలకే సాథ కర్తాకర్మభావ (కర్తాకర్మపనా) హై యా నహీం ? ఉసకా ఉత్తర కహతే హైం : —
పరద్రవ్యపర్యాయోం న ప్రణమే, నహిం గ్రహే, నహిం ఊపజే ..౭౭..